Savet za spoljne poslove SAD (Council of Foreign Relations), vodeća američka  nevladina organizacija u području spoljne politike (čija je članica čak i Anđelina Džoli), tink–tenk koji neupitno oblikuje spoljnopolitičke strategije svih američkih administracija još od 1921.g. u svojoj proceni potencijalnih prijetnji za SAD, Balkan je smestio na „respektabilno“ treće mesto, odmah nakon Severne Koreje i radikalnog džihada. U nedavno objavljenoj studiji „Zamah balkanskog mirovnog sporazuma“ („The Unraveling of the Balkan Peace Agreement“; Contingency Planninig Memorandum, No. 32, Center for preventive Action, November 08, 2017), projektuju se se moguća glavna ugrožavanja stabilnosti i sigurnosti na Balkanu koja bi, zajedno, mogla uzrokovati rasplet sa neželjenim posledicama po Sjedinjene Države. Kao glavne pretnje navode se: radikalizacija balkanskih muslimana, narasli uticaj Rusije na granicama NATO, ili čak unutar država članica (pored Albanije i Crne Gore, izričito se spominje i Hrvatska), kao i nova izbeglička kriza.

Radikalizacija bosanskih muslimana, navodi se u studiji koju potpisuje Danijel P. Server, uticajni američki polisimejker (kreator politike), može rezultirati terorističkim napadima, usmerenim prema hrišćanima u BiH, Makedoniji, Crnoj Gori ili Srbiji. Dodatno, mogući atentati, odnosno ciljana ubistva političkih lidera mogla bi pokrenuti talas nasilja iz osvete prema muslimanima koji bi se, nesumnjivo, mogao proširiti i na druge zemlje u regionu, te izazvati intervenciju susednih država.

U studiji se ponovo  apostrofira rastući ruski uticaj na region, bilo kroz „proširenu saradnju ili direktno finansiranje Srbije ili RS, uplitanje u izbore u BiH, Makedoniji, Crnoj Gori ili Srbiji“, pri čemu ruski mediji – Russia Today i Sputnjik, posebno ugrožavajuće deluju na stabilnost opredeljenja država regiona prema EU i NATO. Eskalirajuća regionalna nestabilnost pružila bi mogućnost Rusiji da širi i jača svoj uticaj na pravoslavne zemlje: Makedoniju, Srbiju, RS, Crnu Goru, čak i na sever Kosova, što bi povratno dovelo do pat pozicije već viđene u Abhaziji, Južnoj Osetiji, Krimu, Donbasu i Pridnjestrovlju. Rusija, svakako, prodire u „džepove“ američke sfere interesa (BiH i Kosovo) na području kojih kroz privredne ali sve više i obrazovne i socijalne programe širi rusku humanitarnu misiju u Republici Srpskoj i na severu Kosova.

Preporuke koje studija nudi za rasplet balkanske krize neizbežno zahtevaju komentar. Naime, Sjedinjene Države i Evropska unija trebale bi raditi zajedno s Rusijom na definisanju i primeni novih teritorijalnih angažmana koji bi menjali sadašnje etničke granice u regiji. Naravno, takav pristup predstavlja odstupanje od dugogodišnje američke politike prema Zapadnom Balkanu, međutim, kako je izgradnja stabilnih državnih zajednica unutar postojećih granica naprosto nemoguća, Server predlaže započinjanje pregovora Vašingtona i Brisela o mirnoj etno-teritorijalnoj podeli, kojima bi se mogla pridružiti i Moskva.

Sve karte su napokon na stolu! Rezultat ove nove američke politike prema regionu bila bi podela dosadašnjih protektorata, BiH i Kosova, kao i Makedonije, na zanimljiv način preslagivanja u kojem bi dobitnici bili svi. Tako bi Bosna i Hercegovina mogla biti podeljena na tri dela, pri čemu bi područja s većinskim hrvatskim stanovništvom (zapadna Hercegovina) trebala biti priključena Hrvatskoj, dok bi Republika Srpska pripala Srbiji. Dve male muslimanske enklave, (područje oko Sarajeva, druga u zapadnoj BiH koje zaokružuje Bihać), bile bi ojačane većinskim muslimanskim opštinama na Sandžaku koje bi se pripojile BiH. U središtu slagalice je Kosovo koje bi srpske opštine severno od reke Ibar prepustile Srbiji, dok bi se većinski albanski deo južne Srbije (Preševo i Bujanovac) priključio Kosovu. Kosovo bi posebno profitiralo jer bi se, prema ovom predlogu, i većinski albanski severozapadni deo Makedonije priključio Kosovu, koje bi se, tako prošireno, slobodno moglo priključiti Albaniji, stvarajući na taj način veliku muslimansku državu u srcu regiona. Zanimljiva je i budućnost Makedonije, države kojoj je Amerika, rna neki način, večita zaštitnica. Naime, u ovom darežljivom konceptu, ostatak Makedonije mogao bi biti nezvisna država (koja bi u dogovoru s Grčkom napokon dobila ime) ili se pak pridružila Bugarskoj. Bilo kako bilo, Skoplje će snaći sudbina podeljenog grada!

Spomenuto prekrajanje regiona neizbežno će podstaći snažne migracije stanovništva prema zemljama EU, ali moguće i SAD. Regionalna podela zahteva velike diplomatske napore SAD, ali i razmeštanje više desetina hiljada NATO vojnika s ciljem provođenja kontrolisanih pokreta stanovništva i smanjenja verovatnosti nasilja. Sve to traži ogromna finansijska sredstva, bilione dolara, međutim, SAD su se dosetile spasonosnog rešenja – ubrzati članstvo u NATO i EU. Partnerstvo za mir i Akcioni plan za članstvo postigli su dobar efekat, dok bi EU morala definisati novu strategiju proširenja – zemljama regiona ponuditi kategoriju „pridruženog“ članstva, ali ih i dublje involvirati u proces odlučivanja (bez da im se osigura stvarno pravo glasa).

Sve države zapadnog Balkana predmet su interesa i planova Sjedinjenih Država. Nakon što su se Rumunija i Bugarska 2007. pridružile NATO, administracija Džordža Buša, mlađeg, usmerila je svoju pažnju na “nedovršeni posao” na zapadnom Balkanu. Izdvajanje Crne Gore (2006. godine) iz državne zajednice sa Srbijom, te proglašenje samostalnosti Kosova 2007, definitivno su uticali na promenu geopolitičkih odnosa u regionu. Naime, teritorijalnim ”sužavanjem” Srbije, Sjedinjene Države su znatno oslabile njen uticaj na susedne zemlje, delujući time na uspostavljanje regionalne ravnoteže. Dalje, trećim krugom proširenja, tj. članstvom Hrvatske i Albanije u NATO (2009. godine), Sjedinjene Države su bezbednosno ”zaokružile” prostor zapadnog Balkana, geopolitički izuzetno važan za kontrolu Jadranskog bazena, istočnog Sredozemlja i Crnomorske regije.

Administracija predsednika Trampa, u svojim predizbornim obećanjima, imala je nešto drugačiju viziju odnosa s Rusijom i njenim predsednikom Putinom. Međutim, još uvek snažan uticaj bivše administracije kao integralnog dela američke „duboke države“ svakako definiše američke interese i ciljane akcije na prostoru Zapadnog Balkana, regije koju SAD žele napokon i zauvek staviti „pod svoje“. Region je proteklih nekoliko godina postao poprište vrlo različitih uticaja – Rusije, Turske, Kine, Saudijske Arabije, Nemačke, a takvi multiplicirani uticaji, ako se nastave, mogli bi dovesti do erozije i slabljenja američkog uticaja u regionu. Geopolitičke odnose na zapadnom Balkanu, pored („malignog“) ruskog uticaja usložnjava i pojava Kine koja na ovim prostorima nikad nije bila prisutna, kao i geopolitičkih pozicija u svetu – Bosfor i Dardaneli.

Svoj plan za Balkan Sjedinjene Države oblikuju već duže vreme, a brojni analitičari od dolaska nove administracije ciljano daju prognoze i preporuke. Tako je nedavno u Vašingtonu, u organizaciji Atlantskog saveta (Atlantic Council), još jednog američkog uticajnog tink-tenka, bliskog NATO i američkom Stejt departmentu, održana konferencija vrlo simboličnog naziva – „Dolazeća oluja? – Oblikovanje budućnosti Balkana u eri neizvesnosti“. Prethodila joj je, takođe, studija „Balkan napred – nova američka strategija za region“ u kojoj je Atlantski savet predstavio svoje viđenje stanja u regionu, te američkoj administraciji ponudio preporuke i predloge kako bi zemlje zapadnog Balkana snažnije vezali uz trans-atlantsku zajednicu, prvenstveno uz NATO. Ciljevi prethodne studije usklađeni su i s studijom Atlantskog saveta, te zaključcima održane konferencije. Međutim, novi pristup američke administracije prema regionu može izazvati daljnje turbulencije, te pojačati mogućnosti izbijanja sukoba, barem u odnosu na dva aspekta.

Kao prvo, uspostavljanje stalnog američkog vojnog prisustva u Jugoistočnoj Evropi ukazuje na činjenicu da Sjedinjene Države žele uspostaviti potpunu kontrolu nad regionom u kojoj su Srbija i BiH (RS) problematične s aspekta pridruživanja NATO-u. Naime, smanjenje američkog vojnog prisustva u regionu započelo je još u vreme vojnih intervencija u Avganistanu i Iraku, nastavljeno je tokom Arapskog proleća, stoga je američki plan da baza Bondstil ponovno postane okosnica američkog delovanja u regionu. Američke su snage stacionirane i u vojnim bazama u Makedoniji, kao i u Bosni i Hercegovini, međutim najava otvaranja nove velike američke vojne baze na teritoriji Brčko distrikta, a kojom bi se oslabila pozicija RS, uzburkala je strasti u regiji.

Ono što brine američku administraciju svakako je reakcija Rusije na nova preslagivanja na prostoru BiH, osobito scenario budućnosti Republike Srpske u kojoj bi Rusija, slično delovanjima koje je primenila u delovima Gruzije, Moldavije i Ukrajine, odlučila snažno podržati Milorada Dodika u njegovim separatističkim nastojanjima. Referendum o nezavisnosti RS mogao bi provocirati muslimanske vlasti da zauzmu Brčko, distrikt koji povezuje dva krila RS i ključan je za njen opstanak. U slučaju uspeha referenduma, Srbija će se naći pred izazovnom odlukom – hoće li intervenisati kako bi podržala izdvajanje RS iz BiH (biti uz Rusiju) ili će se prikloniti SAD i NATO. Takva situacija odrazila bi se i na Hrvate u Bosni i Hercegovini, dodatno pojačala napetosti i otvorila mogućnost sukoba u koji bi bili uključeni i NATO saveznici (Hrvatska).

Prema Centralnoj obaveštajnoj agenciji (CIA), ruski predsednik Vladimir Putin ima tajni dogovor s Miloradom Dodikom, te planira brzu izgradnju tri ruske vojne baze na teritoriju RS (Banjaluka, Sokolac, Trebinje). Posebno je problematična moguća vojna baza Mahovljane kod Banjaluke (vazdušna luka), sa koje bi Moskva mogla  najsavremenijim raketnim sistemima kontrolisati Mediteran, posebno Jadransko more. Ako ova informacija nije tek deo hibridnog ratovanja, zemlje regiona (i Hrvatska) moraju biti svesne rizika mogućeg sukoba na prostoru BiH.

S druge strane, ideja „istorijskog pomirenja sa Srbijom“ uključuje nekoliko nivoa koji će testirati američke mogućnosti upravljanja konfliktima. Kada je reč o Srbiji, u središtu novih bitno boljih odnosa sa Sjedinjenim Državama svakako je odnos Srbije i Rusije. Naime, Sjedinjene Države ne žele prihvatiti poziciju vojne neutralnosti Srbije ili balansiranje na „dve stolice“, za njih nije prihvatljiv bilo kakav oblik privredne ili vojne saradnje Srbije s Rusijom. Stoga predlažu smanjivanje zavisnosti od uvoza ruskog prirodnog gasa, te korišćenje drugih izvora – američkog tekućeg gasa (LNG), ili azerbejdžanskog ili onog iz Izraela ili Kipra. Sjedinjene Države upravo ulažu 20 miliona dolara u elektronske i društvene medije u regiji kako bi otežali poziciju Moskve, za koju drže da širi anti-EU i anti-NATO propagandu. Formiranje „Medijskog centra za borbu protiv ruskih dezinformacija u Srbiji“, odvija se preko Atlantskog saveta, nemačkog Maršalovog fonda i američke Nacionalne zadužbine za demokratiju (NED). Međutim, aktivna logistička uloga pripada NATO-u, ali i američkoj i britanskoj ambasadi u Beogradu. Ameriku, dodatno, muči i odnos Srbije s Kinom i Turskom, koji takođe doživljavaju kao pretnju vlastitim nacionalnim interesima, što žele sprečiti.

Američki predlozi nude i posredovanje u vrlo osetljivoj situaciji rešavanja kosovskog pitanja. Odnosi Srbije s Kosovom prema američkom predlogu trebaju biti stabilizovani srpskim prihvatanjem članstva Kosova u UN, međusobnom razmenom ambasadora (nakon čega nije potrebno priznanje), a zanimljiva je i ideja prihvatanja formiranja Kosovske vojske koja ne bi bila „dizajnirana“ za odbranu teritorije, već za razmeštaj u međunarodnim misijama. Prihvatanjem ovih predloga, Srbija bi neizbežno trebala pristupiti promeni vlastitog Ustava iz čije bi preambule trebala izbaciti „Kosovo i Metohiju“. Kosovo je još od 1999. izvan jurisdikcije Srbije kojoj se nudi mogućnost trampe Preševa i Bujanovaca za sever Kosova.

Dalje prekrajanje granica Srbije (teritorijalno sužavanje) otvoriće pitanje delova Sandžaka (Raška oblast) s muslimanskom većinom ili Vojvodine s mađarskom većinom. Srbija se ovim američkim predlogom zapravo nalazi u nezavidnoj poziciji, time što bi trebala priznati nezavisnost Kosova, te ga tretirati kao jedinstven slučaj ili „sui generis“, što bi svakako pojačalo zahteve separatističkog vodstva Republike Srpske za samoodređenjem i pripajanjem Srbiji. Nadalje, Srbija ima „otvorena pitanja“ i na Sandžaku i u Vojvodini, gde separatistički orijentisani lideri (Sulejman Ugljanin, Nenad Čanak), uporno rade na „cepanju“ teritorije Srbije. Prema srpskom istoričaru Čedomiru Antiću ovakav scenario nije prihvatljiv ni Mađarskoj koja ima veliku manjinu u Vojvodini, ali ni Turskoj koja jača odnose sa Srbijom i Rusijom i koja će nastojati delovati kao faktor stabilnosti u Sandžaku i BiH. Budući da Turska svoju geopolitičku poziciju jača preko ekonomije, moguće je očekivati sudar ekonomskih interesa sa SAD i EU.

Brajan Hojt Ji, novi američki ambasador u Makedoniji, ali i vrlo uticajna osoba američke administracije u regionu ponudio je finansijsku i logističku pomoć liderima u regiji koji ispunjavaju svoje obveze. „Na Balkanu ne funkcioniše politika strateškog strpljenja“, izjavio je pre neki dan, što znači da će zemlje regiona intenzivno, bez odlaganja, biti podvrgnute vrlo sofisticiranim oblicima „meke moći“ ili „narandžastim“ idejama američke administracije. Beograd se našao pod izrazito snažnim diplomatskim pritiscima, a Amerika nastoji delovati i preko bloka pravoslavnih zemalja članica EU kojima, iskreno rečeno, ne veruje do kraja. Pod pritiskom su i ostale zemlje regiona koje su u procesu pristupanja EU, a pred koje se kroz politiku uslovljavanja nameću brojni uslovi koje ne mogu ispuniti. Bosna i Hercegovina još uvek nema status kandidata, Makedonija već deset godina čeka na otvaranje pristupnih pregovora, Albanija tri, Kosovo je tek prošle godine započelo s primenom Sporazuma o stabiliziciji i pridruživanju. Srbija i Crna Gora sporo se kreću prema cilju, zbog čega se i EU (pod američkom palicom) odlučila priključiti konačnom „okršaju“.

Naime, pristup prema kome bi Srbija bila stavljena na čekanje, dok druge zemlje regije ne dostignu potrebne standarde za članstvo, uskoro će biti zamenjen drugim, znatno optimističnijim scenariom – novom strategijom EU za proces proširenja koja bi zemlje regije u „paketu“ pokupila u EU. Strategija bi trebala biti usvojena tokokom februara, što pokazuje koliko Zapad žuri s pridruživanjem zemalja regije svojoj interesnoj sferi. Ipak, ovaj pristup u sebi krije brojne opasnosti i po samu EU, kao i odnose među zemljama regiona. Srbija je oduvek bila u bliskim odnosima s Rusijom, međutim, nikada nije bila sfera ruskog interesa, poput Gruzije i Ukrajine.


Izvor: Geopolitika.news/CEOPOM Istina

Ostavite komentar

Ostavite komentar na Novi američki pogled na Balkan

* Obavezna polja