Zoran cvorovicŠezdesetdevet godina posle završetka Drugog svetskog rata svedoci smo otvorene i snažne reafirmacije nacističkih ideja i pokreta, posebno u onim istočnoevropskim, nekada pravoslavnim pokrajinama, od Ukrajine do Balkana, koje su tokom vekova, budući terramisionis Vatikana, promenile svoj verski, a s njim i kulturni i nacionalni identitet. S toga već na nivou činjenica možemo da zaključimo da nacizam kao pojava nije istorijski incident, već fenomen inherentan zapadnoevropskoj civilizaciji. To za pravnog istoričara otvara pitanje definisanja prirode i porekla nacističke države kao tipa države.

Dosadašnja istraživanja su polazeći od spoljnih obeležja, kakva su, primera radi, stranački i ideološki monizam, dominantna lična vlast šefa države, ujedno i šefa partije, militarizacija uprave, dirigovana privreda, nacističku državu svrstavala, zajedno sa komunističkom državom, u tip modernih totalitarnih državnih oblika. Za stajnu tačku svih ovih istraživanja uzimana je moderna država anglosaksonske tradicije, čijoj je pravno-organizacionoj, političkoj, ideološkoj i ekonomskoj strukturi svojstven formalni pluralizam. Ovakav krajnje pojednostavljen, formalistički i neistorijski pristup, koji uzima u obzir samo spoljna obeležja nacističke države, ne otkriva idejni zavičaj iz koga je ona izrasla, niti ovaj tip države smešta u pravnoistorijske tokove dugog trajanja kojima generički nužno pripada.

Treba imati u vidu da se obeležja, koja su u teoriji izdvojena kao differentia specifica nacističke države, javljaju i kod drugih tipova država, u sasvim udaljenim i različitim vremenskim epohama i geografskim podnebljima. Tako je dirigovana privreda odlikovala već države starog Istoka, koje je u jednoj krajnje subjektivnoj, okcindentalno-potentnoj šemi, bliskoj zapadnoj društvenoj nauci, Karl Vitfogel svrstao u poseban tip države, tzv. orijentalne despotije. Osim toga, državni intervencionizam u privredi bio je jedno od ključnih obeležja i evropskih monarhija iz doba prosvećenog apsolutizma, koje su zbog postojanja suverene vlasti predstavljale prvi razvojni oblik moderne države zapadnog tipa. Svi starogrčki polisi, kao idejni zavičaj moderne zapadne države, a ne samo protokomunistička Sparta, bili su ustrojeni kao države izrazitog religiozno-ideološkog monizma. Osim njih, takva je bila i engleska država posle Krvave revolucije, o čemu najbolje svedoči Kromvelovo zakonodavstvo, kao i docniji Bil o pravima. Lična pseudomonarhijska vlast rimskih imperatora, sjedinjena sa njihovim prvosveštenstvom, a sve do perioda dominata ogrnuta u formu republikanskih magistratura, potvrđuje da je lična vlasti bila svojstvena i rimskoj državi, koju redovno ubrajaju u zapadni tip države, a ne samo tzv. orijentalnim despotijama.

Pogrešan formalistički istraživački pristup primenjen pri analizi prirode nacističke države doveo je do toga da njena pojava deluje kao incident u idiličnom, pravolinijsko-hilijastičkom razvitku moderne liberalne zapadne države. To najviše šteti politici kao praktičnoj disciplini, dovodeći je u položaj statiste, a ne kreatora događaja.

Dva obeležja nacističke države su ključna za njeno pravilno pravno-filosofsko određenje. Nacizam, s jedne strane, apsolutizuje državu tako što je ostavlja bez moralnog opravdanja, redukujući njen pojam na monopol fizičke prinude. S druge strane, imperium nacističke države se ne zaustavlja na granici koja deli javnu od privatne sfere, već duboko zadire u ovu drugu.

hitler-kancelar

Navedena obeležja nacističke države sreću se i kod drugih tipova zapadne, posthrišćanske države, kakva je i liberalna država. Naime, zapadnoevropske države tokom novovekovnih građanskih revolucija, počev od Holandske revolucije, kroz proces sekularizacije ostaju bez moralnog opravdanja, koje je istovremeno imalo karakter sankcije višeg reda. To je bilo sasvim logično dovođenje do kraja onog procesa koji je bio započet u srednjem veku na evropskom Zapadu, u kome je usled svetovnih pretenzija rimiskih episkopa moralno ograničenje države ostalo bez svog prirodnog nosioca i zastupnika. Naime, papocezarizam Vatikana učinio je da Zapadu ostane nepoznata moralna snaga sinfoničnog ograničenja državne vlasti koju je u Vizantiji u toku obreda krunisanja i miropomazanja simvolički ispoljavao patrijarh u odnosu na cara. S tim u vezi, docnije novovekovno revolucionarno, protestantsko svođenje crkve na običnu kolegiju, po pravnom položaju jednaku bilo kom udruženju građana, sa monarhom na njenom čelu, samo je druga strana procesa koji je započeo prethodnom vatikanskom uzurpacijom „ćesareve” vlasti. Moderna zapadna država rođena je u vreme reformacije iz učenja o suverenosti, kao atributu koji suštinski negira feudalnu mozaik-državu. Nasuprot tome, srednjovekovnim državama vizantijskog civilizacijskog kruga itekako je bio je poznat pojam suverene vlasti. Crkva od Istoka je istovremeno, moralno ograničavala suverenu vlast i zdušno radila na suzbijanju feudalnih tendencija, naslonjenih na nasleđenu preddržavnu, plemensko-rodovsku krvnosrodničku organizaciju društva. U epohi kada se na Zapadu rađao tip države koju odlikuje suverena vlast, tamo više nije bilo snage koja bi svojim autoritetom obuzdala neograničeni imperium Hobsovog Levijatana. Stalež i esnaf su pred njim organizaciono-tehnički kapitulirali, dok je crkva na Zapadu već odavno navukla državoliku obrazinu i ostajući bez identiteta ostala je bez slobode delovanja. Moderna zapadna država, svedena na organizaciju sa monopolom fizičke prinude, dobila je u Francuskoj 1789. godine, zahvaljujući revolucionarnim okolnostma – svoj konačni lik. Bankarsko-trgovačka oligarhija proglasila je smrt Boga i sledstvenu svemoć Države.

Nije se samo vlast nacističke države protezala s one strane privatne sfere čoveka, već i vlast svih prethrišćanskih država. Starogrčki polis, od koga su polazili ideolozi građanskih revolucija, stvarajući novi tip države,  obuhvatao je sve sfere duhovnog ljudskog života i odlučujuće je određivao oblik njihovog izgrađivanja. Ondašnja država je, rečju F. De Kulanža,  „smatrala da njoj pripada svaki građanin i dušom i telom, pa tome dosledno htela je da i telo i dušu dece obrazuje tako kako bi otuda imala što veće koristi”. Državni nadzor nad moralom i vaspitanjem građana u antičkim državama izražavao se i kroz postojanje posebnih organa nadležnih za ovu oblast društvenog života.U starom Rimu to su bili cenzori, u Sparti pedonimi i efori, a u Atini pedagozi, pedotribi i ginekonomi. I religija je u starom veku bila u službi države. S toga je nemarno vršenje porodičnog kulta u Atini povlačilo atimiju – javnopravnu kaznu gubitka građanskih prava. Hristove reči „podajte ćesarevo ćesaru, a Božije Bogu” (Lk. 20, 19-26), poslale su svetu do tada nepoznatu poruku o deobi unutrašnjeg i spoljnog sveta čoveka na privatnu i javnu sferu, od kojih prva ostaje van kruga delovanja državne vlasti. Srednjovekovni teror rimokatoličke inkvizicije nad savešću ljudi bio je samo nužna posledica novog sjedinjenja javnog i privatnog pod vlašću rimskog prvosveštenika, što je bila samo inverzna slika antičkog prvosveštenstva prvog rimskog magistrata. Pod parolom oslobođenja privatnog života čoveka od monopola rimokatoličke crkve, građanske revolucije su stvorile tip države koja je tokom 19. i 20. veka, premi meri svoje tehničke snage, neumoljivo širila vlast i na privatnu sferu pojedinca. Svoju totalitarnu prirodu i sličnost sa antičkim državama moderna zapadna država pokazuje danas kada silom svog imperiumainterveniše u sferi religioznih ubeđenja, podstičući stvaranje globalnog pseudoreligioznog eklektičkog pokreta, tzv. ekumenizma.

Da zaključimo, nacistička država je po tome što se njen smisao i opravdanje iscrpljivalo u monopolu fizičke prinude, kao i po tome što je suvereno gospodarila i nad javnom i nad privatnom sferom čovekovog života, samo jedan od razvojnih oblika moderne posthrišćanske zapadne države. Zbog ove suštinske sličnosti liberalna država vajmarskog ustavotvorca iz 1919. godine lako je 1933. potonula u nacističku totalitarnu državu. Ni danas forma parlamentarne demokratije nije nikakva garantija da država koja po navedenim obeležjima pripada tipu zapadne posthrišćanske države neće skliznuti u nacizam. Preciznije, navedena ustavna forma samo će uspešno pomoći u sakrivanju ovakve transformacije.

Nasuprot ovom obliku države, stoji tip države vizantijskog civilizacijskog kruga, koja ni u istorijski najdrastičnijim vidovima odstupanja od idealtipskog obrazca, pod uticajem recepcije sa Zapada, nije ostajala bez ikakvog moralnog opravdanja, kako bi kao Levijatan gospodarila nad celinom čovekovog života. To je međutim pitanje za neku drugu raspravu.


Izvor: Fond Strateške Kulture

Ostavite komentar

Ostavite komentar na Nacistička država kao oblik zapadne posthrišćanske države

* Obavezna polja