Krajem X veka su Bodrići i Ljutići istrebljivani surovim krstaškim ratom. Potom su okupatori njihove zemlje kolonizovali nemačkim stanovništvom

Slična sudbina je zadesila i severne Srbe. Okupatorski markgrofovi su surovim propisima zabranili njihove običaje i jezik.

Iako je episkop severnih Srba Boso organizovao propovedi na slovenskom jeziku, nije imao mnogo uspeha zbog ogorčenosti Srba prema osvajačima. Boso je organizovao crkvu kao biskup u Meresburgu, postavio je za biskupa benediktinca Huga u Žiču (Seitz) i Burharda u Mišanj (Meissen). Sve tri biskupije su osvećene za Božić 968. g. i bile su podložne mitropolitu Magdeburškom Adalbertu, stvarnom upravitelju pokrštavanja polabskih Slovena. Ovaj Adalbert je 961. godine već bio angažovan na neuspešnoj misiji pri knjeginji Olgi radi prevođenja Rusa u rimokatoličku crkvu, ali ga je Olgin sin Svjatoslav izgnao iz Rusije. Radi svojih „zasluga“ zbog jednako neuspešnog pokrštavanja Slovena u Rusiji kao i na Labi, Adalbert je u rimokatoličkoj crkvi kasnije prozvan „apostolom Slovena“.

Ustanak Bodrića i Ljutića protiv okupatora

Magdeburšku misionarsku mitropoliju je posle smrti Adalberta 981. g. nasledio njegov učenik slovenskog porekla (Vojteh), u monaštvu Gizliher. Bodrići su 983. godine digli veliku bunu protiv okupatora. Ustanak je izbio u plemenu Ratara, u gradu Radogost (Rethra), kraj hrama boga Svaroga.

Ustanici su uhvatili biskupa Meklenburškog Johana Škota i ritualno mu odsekli glavu posvetivši je bogu Svarogu pa je nabili na koplje. Uništili su i biskupije u Bradenburgu, Havelbergu i Žiču. Oldenburški biskup je pobegao iz zemlje Ljutića koji su se pridružili ustanku, pa spalili biskupiju u Oldenburgu i manastir Sv. Lavrentija u gradu Kalbe. Ljutići i Bodrići su potom napali čak i na Habrurg i zapalili ga. Srbi nisu učestvovali u ovom paganskom ustanku. Buna je u istoriji poznata  pod imenom Veliki slovenski ustanak. Moguće je da su Sloveni smatrali da iza Isusa Hristosa osvajači kriju nemačkog boga rata zbog upadljivo sličnih predstava božanstva[1] korišćenih među Germanskim narodima, kao i zbog pamćenja da su se Franci molili bogu rata pred mačem pobodenim u zemlju, koji je oblikom podsećao na hrišćanski krst.

Kameni spomenik slovenskog kneza uzidan u zid crkve u selu Bergen

 

Radi trajnog održavanja pokornosti Bodrića je 983. g. stvorena Severna marka. Nemačke vojvode severne, lužičke i majsenske marke su tada zajedno sa vojskom biskupa halberštatskog Gizlihera napale i potukle vojsku slovenskih pobunjenika kod Belkešajma. Godine 985. je protiv slovenskih pobunjenika vojsku uputio i novokršteni poljski kralj Mješko I. Ipak, sve vojne invazije na Bodriće i Ljutiće su bivale neuspešne dok nije počelo da ih prati naseljavanje nemačkog civilnog stanovništva (Saksonaca i Franaka, ređe Flamanaca i Friga) u slovenske zemlje na kojima su ustanovljene istočne markgrofovije  (Ostsiedlung).

Severni Srbi u burno doba ratova protiv Slovena

Meresburški biskup Titmar je u svojoj Hronici početkom XI veka ostavio zapise o verskim običajima srpskog plemena Daleminzi (izvori su ih zvali Dolomići, Doljemići, Galomači ili Glomači), koji poštuju jezera i izvore, gataju pomoću pepela i krvi. Zabeležio je da postoji među njima rod Svetibor koje poštuju kao svece. Za razliku od Ljutića i Bodrića, bilo kakvog pisanog podatka o organizovanoj paganskoj religiji kod Srba nema.

Tokom vladavine Boleslava I Hrabrog Poljska je od 1002. g. vodila tri rata protiv carskih markgrofova za oblast oko Mišanja, Dreždanja i Budišina. Mirom u Budišinu 1018. g. je Lužica pripala Poljskoj. Time su srpska zemlja i narod izgubili jedinstvo i podeljeni između vladara Poljske, Češke i nemačkih markgrofova. Poljski knez Mješko je 1030. godine uništio sva gradska utvrđenja lužičkih Srba. Za tri decenije ratova Poljskih vladara protiv nemačkih markgrofova, mnogo Srba je izginulo ili se raselilo iz ove oblasti. Nemački ćesar  Konrad II je 1031. g. uspeo da isposluje predaju srpskih zemalja od poljskih vladara saksonskim vladarima i od tada je ova zemlja prozvana Gornjom Saksonijom. Srbi su veoma strepeli od Franaka, ali su prema Saksoncima bili uglavnom dobro raspoloženi. Rimokatolički prosvetitelj Srba je bio Sveti Beno (biskup Mišanja). Sv. Beno je podržavao saksonske vladare da se suprotstave carskoj vlasti i sam se suprotstavio pro-ćesarskom papi. Osim toga, potrudio se da nauči srpski jezik. Tek takav biskup je imao  velikog uspeha među Srbima. U Hodžiju (Göda) kod Dreždanja je oko 1076. godine Sv. Beno osnovao crkvu Sv. Petra i Pavla (Cyrkej swjateju Pětra a Pawoła).

Albreht od Bera je 1123. g. vojskom prešao planinu Harc[2], osvojio zapadnu oblast do tad neprohodnih šuma Srba, pa na otetoj teritoriji ustanovio bavarsku Severnu markgrofoviju koja se već 1133. g. prostirala sve do reke Mulde.

Krstaški rat protiv Slovena

Silom uvedeno hrišćanstvo u zemlju Bodrića nije trajalo dugo. Knez Niklot, je nakon smrti Bordrićnog kneza Henrika odbacio hrišćanstvo i vratio se paganskoj slovenskoj veri. Zajedno sa Pribislavom, sinom kneza Henrika otrgao je vazalne danske zemlje da bi ih vratio Bodrićkom savezu i počeo kampanju piraterije protiv Danaca.

Kada je Bernhard od Klervoa od pape Evgenija III dobio blagoslov za Drugi krstaški rat, saski Vojvoda i vazal Fridriha Barbarose Hajnrih Lav je 1147. g. je zajedno sa Poljacima poveo Slovenski krstaški rat (Wendenkreuzzug). Među crkvenim ocima vladala su podeljena mišljenja o pokrštavanju polabskih Slovena. Bernhard iz Klervoa je smatrao da protiv Slovena treba voditi rat „sve dok ne budu, pomoću Božjom, preobraćeni ili zbrisani“. Rimokatolička crkva se trenutno preobrazila u krvoločnu vojsku. Sloveni ih nisu čekali skrštenih ruku, pa je knez Niklot odmah ušao u oblast Vagriju u Holštajnu da zaštiti tamošnje pagansko slovensko pleme Vagre. Krstaška vojska je bila sastavljena od Danaca i Saksonaca, vodili su je biskupi Majnca, Halberštata, Minstera, Meresburga, Brandenburga, Olmuca i Havelberga. Po zauzeću Vagrije, među neistrebljene i silom pokrštene slovenske Vagre su odmah naselili germanske Flamance i Frižane. Prodirali su na istok ka Šćećinu. U Dobinu su silom pokrstili Ljutiće, uništili veliki paganski hram slovena u Malkovu, ali su kod Demina poraženi. Oblast Meklenburga[3] i Pomorja (Pomeranien) je bila ravna i nepošumljena pa je lako opustošena i slovensko stanovništvo je desetkovano. Krstaška vojska je pljačkajući, sejući smrt i silom pokrštavajući uspela da se kroz ove ravnice probije do hrišćanskog kneza Pomorja u Šćećinu Ratibora I (Sina paganskog kneza Niklota) i biskupa Pomorja Adalberta. Knez Niklot je prihvatio mir po cenu da se odrekne Vagrije. Silom pokršteni su potom masovno napuštali hrišćanstvo, ali su Sloveni zauvek izgubili oblast Meklenburg. O krvavom karakteru krstaškog pohodaje tužno  svedočanstvo ostavio saksonski istoričar Helmold: „Nije bilo pominjanja hrišćanstva, već samo novca“. Biskup Pomorja Adalbert (čija oblast je naročito stradala od danskih krstaša) je nakon krstaškog rata zapisao da je hrišćanstvo trebalo uvoditi „propovedanjem, a ne oružjem“. Godine 1181. su Pomorje i grad Šćećin postali deo rimsko-nemačkog carstva.

       Gora Črnobog u zemlji severnih Srba

 

Naročito surovi su bili danski krstaši koji su rat nastavili. Istrebljenje paganskih Slovena i nasilno pokrštavanje je trajalo duže od dve decenije sve dok rat nije okončan danskim razaranjem hrama Svetovida u Arkoni na ostrvu Rujno 1169. g. Naime, danski kralj Valdemar I je objavio rat slovenskom plemenu Rani na ostrvu Rujno koje je do tada ostalo van krstaškog domašaja, iako je Gernhard od Klervoa još početkom krstaškog rata govorio da je jezgro slovenskog paganstva u tamošnjem  čuvenom hramu boga Svetovida. Ranskog kneza Ceclava je prisilio na vazalni odnos, a hram je lično razorio biskup Roskilda, glavni savetnik Valdemara I, Absalon. Rujanski Rani su poreklom bili najbliskiji slovenskom plemenu Vagri u Holštajnu, odakle su poticali knezovi Rana. Rani su imali mnoštvo paganskih hramova na svom ostrvu. Pored hrama slovenskog boga rata  Svetovida u Arkoni, podigli su hramove Črnoglavu na Jasmundu, a u gradu Šarenica (Charenza) koji je bi prestonica su obožavani Rugjevit, Porevit i Porenut. Knez Rana, brat i savladara Ceclava Jaromar I je postao je vazal danskog kralja i danskom silom je pokrstio slovene na ostrvu. U zidu Crkve Sv. Marije u Bergenu na ostrvu Rujno je sačuvan kameni reljef kneza Jaromara I. Sve do XIV veka je ostrvom vladala slovenska kneževska dinastija, ali je nakon Ratova za rujansko nasleđe ostrvo pripalo Pomeraniji. Potom je ostrvo izgubilo slovenske knezove i potom vrlo brzo germanizovano u doba Rimsko-nemačkog carstva. O organizovanoj germanizaciji Slovena na ostrvu govori podatak da je godine 1404. dokumentovano da je na ostrvu umrla poslednja žena koja je govorila slovenskim jezikom.

Prisilno pokrštavanje Slovena u Nemačkim zemljama su sprovodili mitropoliti Bremena i Magdeburga. U XII veku su nakon smrti kneza Niklota svi preživeli Sloveni konačno prisiljeni da prihvate rimokatoličko hrišćanstvo, a u oblasti nekadašnjih plemenskih saveza Bodrića, Ljutića i Pomorjana su i germanizovani oni koji nisu istrebljeni. Neslužbeno, krstaški rat protiv Slovena je nastavljen, proširio se na rat protiv baltskih naroda (među kojima je takođe vilo slovenskih) i krstaškom inspiracijom je trajao do XVI veka. Mnoštvo paganskih slovenskih artefakata uzidanih u hramove na severoistoku nemačke svedoči o politici nasilnog pokrštavanja. Osvajači su hteli da prikažu silom pokrštenim Slovenima da su i njihovi bogovi u crkvi. Ovakvih tragova i nakon više od pola milenijuma je ostalo mnogo. U zidu crkve u Bergenu na osrvu Rujno se do danas nalazi uzidan kameni spomenik slovenskog idola. U crkvi grada Volgast je uzidan arhaični lik boga Jarovita, a u Altenkirhenu na ostrvu Rujno je do danas opstao uzidan lik Svetovidovog žreca sa rogom obilja. Među proređeno slovensko stanovništvo doseljavana je nemačka sirotinja, uglavnom iz Saksonije. Tada je iz Knajtlingena (Kneitlingen) kod saksonskog Braunšvajga u Molin (Mölln) kod Ljubeka (Lübeck) po jednoj legendarnoj varijanti doseljena i  porodica čuvenog saksonskog lakrdijaša Tila Ojlenšpigela.

Severni Srbi, zaboravljeni na svojoj zemlji

Srbi koji su bili ojađeni ratom poljskih vladara sa nemačkim gospodarima na svojoj zemlji nisu uzeli učešća u Velikom slovenskom ustanku. U svojoj otadžbini je slovenski jezik opstajao samo kod Srba u Lužici, a neko vreme i u retko naseljenoj šumskoj divljini gornjeg toka reke Špreve.

        Đavolje oko na gori Črnobog

 

Početkom XIII veka srpsko stanovništvo počinje da razvija ratarstvo trećačenjem. Počinje krčenje zemlje koju je obuzela šuma. Samo oko varoši Plavno (Plauen) u Gornjoj Lužici je na krčevini nastalo čak 80 srpskih sela. U ovo doba nestaju plemenski nazivi među Srbima i govori se o Donjoj Lužici (ranije pleme Lužičani) i Gornjoj Lužici (Miličani i Glomači). Međutim, carski velikaši od 1104. počinju da i među Srbe naseljavaju sirotinju sa svojih poseda na Zapadu. Prvu takvu kolonizaciju je te godine sproveo Vipreht od Grojča (Wiprecht von Groitzsch), zatim meresburški nadbiskup, pa mišanjski markgrofovi. Sirotinju iz Tiringije, Saksonije, Franačke Flamanske naseljavali su osobito u doline Elbe, Sale, Mulde i Rudne Gore. Uvek su ih opremali boljim radilom i njihova feudalna vezanost za zemlju im je omogućavala veću statusnu sigurnost nego slovenskom stanovništvu (pravo na nasledstvo zemlje, pravo preseljenja, itd). „Sasko ogledalo“ iz XIII veka svedoči o veoma neravnopravnom položaju Srba. Na primer, Srbin nije imao pravo da zahteva sudsku zaštitu protiv Nemca. Ovakvim vidovima germanizacije Srbi su potom trajno i neprekidno bili izloženi vekovima godina.

Rimokatolička vera među severnim Srbima

Rimokatolička crkva se lagano širila među Srbima. Osim pomenute crkve koju je osnovao biskup Beno u Hodžiju (Göda) osnovana je 1225. g. crkva u Hrastvici[4] (Crostwitz), a 1230. g. crkva u Kulovu (Wittichenau). Godine 1240. podignuta je Crkva Sv. Marje u Budišinu, a 1248. g. cistercitski manastir Marijina Zvezda (Marijina Hwězda ili nem. Klasztor Marienstern) u Gornjoj Lužici (prvobitno nazvan „Jutarnja zvezda“). U Radiboru (Radibor) je crkva podignuta 1270. godine, a u Budišinu je podignuta 1280. g. i Crkva sv. Nikole.

Srpski jezik je zabranjen, a Srbi zakovani za svoja sela kao roblje nemačkih građana i kmetova

Crkve i manastiri su se mnogo brže podizale u mestima kolonista sa Zapada. Srpski jezik je formalno zabranjen i njegova upotreba je surovo kažnjavana najpre u Anhaltu (1293. g), zatim u Lipsiku, Cvikau i Altenburgu (1327. g), pa u Mišanju i Dreždanju  (1424. g). Što su zabrane bile kasnije uvedene, bile su strožije. Na primer, onaj ko je u Mišanju govorio jezik „Wende“ kažnjavao se smrću. Srpske običaje i jezik su vlasti smatrale  nehrišćanskima, zabranjivale i progonile ih. Naseljenim mestima su menjana imena u skladu s nemačkom fonetikom ili su jednostavno prevođena sa srpskog na nemački jezik. Do XV veka Srbi su u svojoj domovini zapadno od Elbe i u oblasti Rudne Gore (gde je kolonizacija sa zapada bila najsnažnija) potpuno germanizovani ili najureni od strane doseljenika.

  Kolonizacija Nemaca u istočne zemlje, živopis Saksonskog ogledala

 

Razvoj gradskih samouprava je Lužici doneo novi vid socijalne nepravde među stanovništvom, kojom su Srbi postali trećerazredni ljudi gradskog stanovništva. Gradske samouprave su štitile privilegijama pre svega doseljeno stanovništvo nemačkog jezika. I organizacijom gradova su Srbi odbačeni na gradsku marginu. U „gornjem gradu“ Budišina je živelo privilegovano stanovništvo, a u podgrađu kao seoskoj aglomeraciji su živeli Srbi. Slično je bilo i u Žitavi (Zittau), Ljubinu (Lübben), Ljubiju (Löbau), Kamencu (Kamenz), Kalau (Calau), Gubinu (Guben), Zhorjelecu (Görlitz). Koristeći samoupavna prava patriciji ovih gradova su veoma retko pripuštali Srbe na važne funkcije ili im izdavali ili prodavali prava na bavljenje unosnim poslovima i zanatima[5]. Statusna i naročito gradska segregacija je učinila da početkom novog doba seoski i poljoprivredni način života van grada i mimo zanatskog i intelektualnog života postanu bitni činilac identiteta Srba, što je prevaziđeno tek početkom XX veka kada su Mladosrbi najzad proširili prosvetiteljske ideje na srpsko stanovništvo lužičkih sela.

Napredak novog doba je od XV veka za Srbe predstavljao njihovo konačno zakivanje u kmetski odnos na selu. Tada je u srpskom i češkom jeziku prihvaćena staronemačka imenica Bûr u značenju seoskog zemljoradnika ili ratara, istog porekla i vrlo nalik na reč paor među Srbima i Hrvatima na području Austrije, odnosno Kraljevine Ugarske.

Ruševine zamka Ojbin iz kojeg su bande nekadašnjih tevtonskih vitezova razbojnički pljačkale srpsku zemlju

 

Srpske seljake su u Lužici naročito su u ovo doba dodatno terorisali i razbojnički vitezovi čiji ratnički zanat je postao bespotreban nakon propasti krvavih tevtonskih pohoda. Ovi razbojnici su uništeni tek kad su počeli da pljačkaju i gradsko nemačko stanovništvo. Kada su tom stanovništvu dojadili, zaključen je Savez pet gradova pa 1350. g. taj savez razorio uporišta razbojničkih vitezova na Korzimu (Kirschau) i Ojbinu (Oybin). Nevolje po Srbe nisu prestale. Lužica je potom jedno vreme bila u vlasti čeških Pšemislovića, a zatim je postala oblast upada ratobornih čeških Husita.

__________________________________________________

[1]Štutgartski psaltir“ iz IX veka Isusa Hrista predstavlja kao ratnika u oklopu i sa kopljem u šlemu. Poznata je i predstava junaka sa kopljem i oreolom na franačkom nadgrobnom spomeniku u Niderdolendorfu iz VII veka.

[2] Planina Harc je mesto koje je Gete proslavio opisujući u „Faustu“ Valpurgijsku noć, odnosno noć veštica koja se dočekuje uoči prvog maja.

[3] Tokom XVIII veka su u nemačkom selu Prilvic u Meklenburgu otkriveni slovenski idoli pripisani slovenskom paganskom svetilištu  boga Radgosta u mestu Retra (nem. Groß-Raden) u kojem su se prema nemačkom hroničaru Titmaru Meresburškom navodno prinosile ljudske žrtve. Videti: Andreas Gottlieb Masch’s Die gottesdienstlichen Alterthümer der Obotriten aus dem Tempel zu Rhetra am Tollenzer-See, ed. Daniel Wogen, Berlin, 1771.

[4] Prvi pouzdano pomenuti sveštenik ove crkve (1248. g) bio je neki Pribislav.

[5] Postoji svega nekoliko izuzetaka. Godine 1362. je u veću Kamenca član bio Srbin Nikola Vent, U Ljubiju ih je bilo nekoliko, a u Baucenu je oko 1360. godine neki Srbin Jakov bio zlatar. Srbima nije došuštano da se bave trgovinom i unosnim zanatima, već samo onim prostijim (kožari, obućari, pekari, tkači, suknari, itd).


Izvor: Centar akademske reči

Ostavite komentar

Ostavite komentar na Trajno porobljavanje severnih Srba

* Obavezna polja