U danima Šestoaprilskog rata Stepinac je izrazio nadu da se hrvatski vojnici neće boriti, da će se predati Nemcima i zajedno s njima ratovati protiv Srba. Alibi za takvo ponašanje nalazio je u krivici Srba, njihovim „barbarskim“ postupcima, „nesnošljivoj“ jugoslovenskoj državi. Na dan proglašenja Nezavisne Države Hrvatske, 10. aprila 1941. godine, Stepinac je zapisao sledeće: „Veliki četvrtak. Današnji dan je prekretnica u životu hrvatskog naroda. Jugoslavija se raspada, a Hrvatska postaje nezavisna država… Narod je proglašenje (NDH) primio s velikim oduševljenjem… Isto tako narod je nemačkoj vojsci priredio srdačan doček. Vlast se preuzima od strane ustaša u svim područjima…“

Sveštenstvo je već sledećeg dana dobilo zaduženje da narodu daje uputstva „za dalji rad“, kao i kakav odnos treba da zauzme prema „novom poretku“, kaže u intervjuu za Pečat akademik Ljubodrag Dimić.

Da li je na sastancima bilo reči o tome da je rimokatolička hijerarhija nasilje u NDH nazivala „vraćanjem veri otaca“ da bi kasnije hrvatske sveštenike i redovnike koji su direktno učestvovali u događajima 1941–1945. označila „pojedinačnim, zabludelim ovčicama“?

Navedeno je imalo svoju predistoriju! Juna 1939. godine, u dogovoru s Vatikanom, A. Stepinac obavezao je sveštenstvo i vernike da dostojno proslave 1300-godišnjicu od uspostavljanja prvih veza Hrvata sa Svetom stolicom. U proslavi, koja je trebalo da se protegne na period 1939–1941. godine, akcenat je bio na „vjersko-moralnom preporodu“ i „kršćanskoj obnovi“ hrvatskog društva. Zadatak je bio „probuditi mlake i nehajne“, oblikovati tzv. „duhovne odličnike“, ukloniti sve što slabi veru, unositi temeljna katolička načela u javni život, izvršiti „opću mobilizaciju“ klera i laika, „privoditi natrag u krilo crkve one koji su od nje otpali“ i drugo.

Za godinu 1941, kako je nagoveštavalo pismo pape Pija HII od 12. maja 1940, bio je predviđen „jubilarni oprost“. Papa je oprost davao na molbu nadbiskupa Stepinca kako bi hrvatskom narodu, kako je stajalo u njegovom pismu, bila data „zaštita za postignuće pobožnosti u krijeposti u ova naročito strašna i teška vremena“. Oprost se odnosio na „potpuno opraštanje cijele kazne koju bi trebalo ispaštati za grijeh“. Rimokatolička crkva je tih meseci otpočela da napadno propagandno ističe da je papino pismo potvrđivalo da je za Hrvate 1941. ustanovljena kao „izvanredna jubilarna godina“, potencirajući da katolička omladina stoji na „mrtvoj straži Hrvatstva“, a Hrvatska predstavlja „predziđe katoličanstva“. Da li je uopšte taj obećani „oprost“, i u kojoj meri, uticao na razmere zločina učinjenih u 1941. godini ostaje da se dodatno istraži.

Početkom iste te 1940. godine, kada će nešto kasnije od pape Pija HII tražiti „oprost grijeha“ za sva nedela koja učini katolički hrvatski narod, Stepinac će u svom dnevniku 17. januara zapisati sledeće: „Najidealnije bi bilo da se Srbi vrate vjeri svojih otaca, to jest da prignu glave pred namjesnikom Hristovim – Svetim Ocem. Onda bi mi konačno mogli odahnuti u ovom dijelu Evrope, jer bizantizam je odigrao strašnu ulogu u povjesti ovog dijela svijeta…“ Tog velikog posla Stepinac se prihvatio već sledeće godine. Partneri su mu bile ustaše, za koje je kao vernike takođe važilo „potpuno opraštanje“ počinjenih greha.

O Srbima je Stepinac govorio i na Biskupskoj konferenciji održanoj krajem novembra 1940. godine i optuživao ih za denacionalizaciju Hrvata, pokušaje sistematskog udaljavanja hrvatskih masa od Rima, prozelitizam koji je rezultirao prelaskom najmanje 200.000 Hrvata u pravoslavnu veru. Tom prilikom nadbiskup zagrebački je naglasio da svaki pravoslavni hram koji je podignut u rimokatoličkom okruženju predstavlja „granični kamen“ sistematskog napredovanja pravoslavlja u jugoslovenskoj državi. Na udaru militantnog rimokatoličkog klerikalizma bila je jugoslovenska država, koju je Stepinac, da se pridržavao načela Kanonskog prava, trebalo da brani i da iz redova crkve izopšti sve one koji su nastojali da je ruše („kaznu izopćenja“ predviđao je kanon 2335).

Alojzje Stepinac i deca iz jasenovačkih logora – Fotomontaža

Kakav je bio njegov odnos prema ustaškim starešinama?

Ustaške starešine s kojima se u predvečerje rata često sretao (M. Budak, M. Puk, S. Kvaternik…) i visokorangirane sveštenike angažovane u poslovima rušenja države (I. Šarić, K. Šegvić, Vilim Cecelja…) Stepinac nije korio. Prihvatao je njihov politički, nacionalni i verski radikalizam i dodatno ga bodrio. Prećutno je prelazio preko sve uočljivijeg srastanja ekstremnog hrvatskog nacionalizma i klerikalizma s fašizmom. Nije kažnjavao ni na koji način „zaklete ustaše“ iz redova rimokatoličkog sveštenstva poput župnika u Kustošiji Vilima Cecelje, župnika u Slunju Ivice Nikšića i Sidonija Šolca, župnika iz Šibenika A. Guberine, župnika iz Ličkog Osika Frana Biničkog, župnika iz Ogulina I. Mikana, župnika iz Drniša Fra Berkovića, gvardijana manastira Čuntići Č. Hermana, franjevca R. Glavaša iz Širokog Brijega, katoličkog sveštenika D. Kambera i druge.

Nije sprečavao proustašku delatnost župnih dvorova i bratstava manastira u Novoj Gradiški, Bosanskoj Gradiški, Osijeku, Drnišu, Našicama, Petrinji, Doboju, Brodu, Dubrovniku, Šibeniku… Za njega je, podjednako kao i za Svetu stolicu, Jugoslavija bila „umjetna versajska tvorevina“, „velikosrpska država“ koja je Hrvate kulturno „bizantirala“ i „balkanizovala“, verski pretapala u pravoslavne, politički „srbizirala“ i „boljševizovala“. Hrvate je smatrao žrtvama liberalne jugoslovenske države. Jugoslovenska država za Stepinca nije bila „Božji dar“ već će to postati Nezavisna Država Hrvatska, koju je RKC od prvog dana smatrala „Svetom Hrvatskom“. Stepinac je, otuda, pre nego što je rat i započeo, isticao da kler neće biti „ravnodušan i neutralan“ u događajima koji slede. Svako drugo ponašanje rimokatoličkog sveštenstva on je označavao „izdajom domovine“.

Jugoslovensku državu i Srbe Stepinac je, u govoru održanom na Biskupskoj konferenciji krajem novembra 1940. godine, optuživao, kao što smo već rekli, za denacionalizaciju Hrvata, pokušaje sistematičnog udaljavanja od Rima, prozelitizam koji je rezultirao prelaskom najmanje 200.000 Hrvata u pravoslavnu veru. Tako je, pre nego što je rat i počeo, markiran broj od najmanje 200.000 pravoslavnih Srba koje je trebalo, kada okolnosti to dozvole, vratiti u „vjeru svojih otaca“.

Zašto 200.000? Kako je Stepinac došao do tog broja?

Navedeni broj je verovatno bio rezultat računice koja je svoje uporište imala u kanonskom stavu RKC da je svako dete rođeno u braku s katolikom katolik. Taj se stav sudarao sa inercijom ponašanja u patrijarhalnom društvu, po kojoj nacionalnost i versko opredeljenje deteta iz mešovitog braka nacionalno i verski određuje otac porodice. Da se pretpostaviti da se tako došlo do broja od najmanje 200.000 dece rođene u mešovitim brakovima u kojima je otac bio pravoslavne vere, tj. „preobraćenih katolika“ koje će RKC kao pravoslavne, u ratnim uslovima, nastojati da pokatoliči. Genocid je, a prekrštavanje je jedan od oblika u kome se iskazuje, osmišljen mnogo pre nego što se pristupilo njegovoj realizaciji. Deo tog poduhvata bilo je i rušenje pravoslavnih bogomolja, što takođe predstavlja deo verskog i kulturnog genocida.

U odgovoru na vaše pitanje moramo spomenuti veoma indikativnu reakciju A. Stepinca na vojni puč od 27. marta 1941. godine. U svom dnevniku tom prilikom je zapisao da iz celog događaja „izbija na javu činjenica da su Srbi i Hrvati dva svijeta koja se nikada neće ujediniti, dok je jedan od njih u životu“. Tom se prilikom još jednom zgrozio nad „duhom bizantizma“ i istakao da je „šizma“ (tj. pravoslavlje) „najveće prokletstvo Evrope, skoro veće od protestantizma“. Smatrao je da kod pravoslavnih „nema načela, nema istine, nema pravde, nema morala“. U zaključku je još jednom ponovio da „iz cijelog ovog čina, tj. državnog udara, opet izbija na javu činjenica da su, sve u svemu, Hrvati i Srbi dva svijeta, sjeverni i južni pol, koji se nikada neće približiti (osim čudom božjim) dok je jednog od njih u životu“.

Da li ste proučavajući građu o Stepincu imali njegov dnevnik u rukama? Da li je tačno da su određeni fragmenti uništeni?

Za nas je i Dnevnik Alojzija Stepinca ostao nedostupan, pa tako i velika nepoznanica. Papa Francisko nam je dao dozvolu da istražujemo u arhivima Rimokatoličke crkve, samim tim i u nadbiskupskom arhivu u Zagrebu, gde se postojećih pet tomova Dnevnika čuva. Nažalost, mogućnost da taj vredan izvor koristimo nismo dobili, jer se on nalazio, kako su članovima Komisije rekli direktor arhiva i zaduženi arhivari, u postupku reparacije i lečenja. U kakvom je stanju taj istorijski izvor nismo bili u prilici da vidimo.

Kada će Dnevnik Alojzija Stepinca u celini biti dostupan istraživačima ostaje da se vidi. Da li su tačne glasine da će ga RKC prirediti, takođe nam nije poznato. Da li se tim eventualnim priređivačima, bez mogućnosti uvida u originalni primerak, može verovati, takođe je otvoreno stručno i moralno pitanje. U postojećim okolnostima mi smo koristili delove Dnevnika koje je svojevremeno u listu Danas objavljivao istoričar Ljubo Boban. Takođe smo koristili delove Dnevnika koji se u prekucanoj verziji nalaze u Zbirci Viktora Novaka koja se čuva u Arhivu SANU. Koristili su nam i delovi koje su u svojim radovima navodili drugi istraživači (Cvitković, Ilić, Bulajić, Koljanin…).

Informacije da se primerak Dnevnika nalazi u Arhivu Udbe nisu se potvrdile kao tačne (makar je takva informacija data verskom delu Komisije SPC). Poslednja, šesta knjiga Dnevnika nikada nije pronađena i njen sadržaj je velika nepoznanica. Ipak, pretpostavljamo i nadamo se da jedan primerak tog istorijskog izvora postoji u Vatikanu i da će tamo lakše i pre biti dostupan istraživačima sa ovih prostora nego u Zagrebu.

Stepinac (desno), na sahrani predsednika Sabora NDH, septembar 1944 (Foto Vikipedija)

Da li to upućuje na zaključak da je sveštenstvo po nalogu viših crkvenih vlasti aktivno radilo na razbijanju jugoslovenske države? S kim je iz vrha novostvorene NDH Stepinac imao kontakte?

Alojzije Stepinac je već 11. aprila 1941. posetio novog ministra policije dr Milovana Žanića, kao i novog zapovednika vojske Slavka Kvaternika. Tom prilikom preneo im je „svoja čestitanja za objavljivanje Nezavisne Države Hrvatske“. Tada je uspostavljena, kako je pisala hrvatska štampa, „uska saradnja između ustaškog pokreta i najviših predstavnika Rimokatoličke crkve“. Tih aprilskih dana 1941. godine Stepinac je delio mišljenje S. Kvaternika da je NDH stvorena „Božjom milošću, mudrim i požrtvovanim radom Poglavnika i ustaškog pokreta, te voljom naših saveznika“. Dao je „nadbiskupski blagoslov“ ustaškim jedinicama. Bio je među prvima koji se video s Pavelićem 16. aprila 1941, kada se on trijumfalno vratio u Zagreb, davši mu tom prilikom „božji blagoslov“ za sve što je do tada radio i što namerava da čini.

Sve to je bilo suprotno i Kanonskom pravu RKC i međunarodnom pravu, predstavljajući izdaju zemlje i zakletve koju je kao koadjutor, a kasnije nadbiskup zagrebački položio. Stepinac nije krio svoje oduševljenje novonastalim stanjem i iskazivao je spremnost na saradnju s novim vlastima. Bio je ubeđen da će Hrvatska pod Pavelićem u narednih deset godina „biti raj“.

Kako objašnjavate činjenicu da se Stepinac nije protivio Pavelićevoj nameri, izrečenoj prilikom prvog zvaničnog susreta 27. aprila 1941. godine, „da će istrebiti starokatoličku sektu“ i da „neće biti tolerantan prema srpsko-pravoslavnoj crkvi, jer to za njega nije crkva nego politička organizacija“?

Stepinac je poglavnika smatrao „iskrenim katolikom“. Već dan kasnije, 28. aprila 1941, Stepinac se obratio sveštenstvu, označivši ga „svjedokom najzamašnijih događaja u istoriji hrvatskog naroda“, savremenikom događaja koji su hrvatskom narodu „donijeli u susret davno željkovani ideal“ i vremena u kome je rođena Croatia sacra (Sveta Hrvatska).

Nije mu smetalo ustaško rasno zakonodavstvo koje je dalo pravnu osnovu za izvršenje zločina genocida nad Srbima, Jevrejima i Romima. Nezavisna Država Hrvatska je za njega bila božje delo. Sveštenstvo je obavezao da svim silama radi kako bi NDH postala „Božja država“ u kojoj vladaju „božji zakoni“. Založio je svoj autoritet u Rimu da Sveta stolica de facto (ali ne i de iure) prizna NDH. Tako se zakoračilo u zločin.
Kada su Srbi u pitanju, koje od Hrvata nije delila ni rasa, ni krv, ni jezik, ni prostor na kome žive, razlozi za likvidacije su bili prevashodno crkveni i verski (SPC i pravoslavlje).

U osnovi dehumanizacije Srba, kako je isticao Pavelić u razgovoru s Hitlerom šestog juna 1941, a Stepinac mnogo ranije zapisivao u svojim dnevničkim beleškama, bile su navodne nepremostive civilizacijske razlike između Hrvata, katoličkog naroda i pripadnika kulture Zapada, i u svakom smislu inferiornih Srba, koje određuju pravoslavlje i kultura „Bizanta“. U rasnom smislu Srbi su označavani narodom koji je zbog mešanja s drugim balkanskim „rasnim i etničkim elementima“ izgubio svoju arijevsku rasnu čistotu. U državnoj politici NDH na jednoj je strani negirano samo postojanje Srba, a na drugoj zahtevano njihovo iskorenjivanje (prekrštavanjem, prinudnim preseljenjem, fizičkom likvidacijom).

Šta se desilo s hrišćanskom etikom na kojoj insistira katolicizam?

Izvitopereni katolicizam koji se prečesto pozivao na moral, pravo, pravdu i pobožnost, dopustio je i podstakao zločin nad onim kategorijama stanovništva „Svete Hrvatske“ koje su mnogo ranije označene neprijateljima Rimokatoličke crkve. Na delu je bio stav da za Srbe „izvan Rimske crkve nema spasenja“. A to je značilo izbor između smrti i promene vere. Rimokatoličku crkvu i samog Stepinca najteže je kompromitovala činjenica da su nekritički prigrlili ustaški režim, čiju je politiku oblikovalo nekoliko stavova: da Srbi u Hrvatskoj predstavljaju neprekidnu opasnost za hrvatski narod, da su u celoj istoriji Hrvata igrali negativnu ulogu i bili remetilački faktor, da je njihova crkva uticala na odnarođivanje hrvatskog naroda u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj, da ih treba vratiti u „vjeru otaca“, da za Srbe nema mesta u novonastaloj hrvatskoj državi, da s njima treba voditi nemilosrdan „krstaški rat“ do istrebljenja. Sve navedeno bilo je u suprotnosti s hrišćanskim moralom, ali se na to u RKC niko nije obazirao.

Da li je iz redova RKC zaista potekla tek nekolicina „pojedinačnih zabludelih ovčica“ koje su podržavale NDH i aktivno učestvovale u njenom programu?

Brojevi govore da je posle formiranja NDH 128 katoličkih sveštenika direktno bilo angažovano na pokatoličenju pravoslavnog stanovništva. Ključna ličnost u tzv. „odboru trojice“, koji je imao značajnu ulogu u procesu prekrštavanja, bio je Alojzije Stepinac. Njegov primer sledili su i drugi visoki crkveni dostojanstvenici u NDH. Podaci govore da je bilo 69 dobrovoljnih vojnih dušebrižnika, koji su, uz ostalo, blagosiljali uspehe ustaškog oružja i davali oproste za učinjene zločine.

Pedeset rimokatoličkih sveštenika našlo se na oficirskim dužnostima (ustaški pukovnici, satnici, propagandisti…) i na istaknutim funkcijama u ustaškim organima vlasti (načelnici opština, ustaški poverenici, nameštenici u ministarstvima, funkcioneri u redarstvenoj službi…). Čak 133 rimokatolička sveštenika direktno su učestvovala u progonima pravoslavnog stanovništva, a 27 je počinilo zločin ubistva pripadnika druge vere. Pavelić je zbog zasluga učinjenih za NDH odlikovao 219 rimokatoličkih sveštenika. Među njima je bio i Alojzije Stepinac, kao i drugi istaknuti prelati.

Kada sve sumiramo, čini mi se da sa sigurnošću možemo zaključiti da je u vrednosnom sistemu nadbiskupa zagrebačkog, pored katolicizma, hrvatska država predstavljala jednu od najvećih vrednosti. U ime te „vrednosti“, koja je iščekivana gotovo hiljadu godina, Rimokatolička crkva i nadbiskup zagrebački ćute o prirodi uspostavljenog ustaškog poretka, koji je bio duboko suprotan hrišćanskom moralu.

Vatikanski arhiv

O čemu svedoči činjenica da je Alojzije Stepinac sporadično kritikovao ustašku državu, ali je nikada nije odbacio?

On veruje da je režim prolazan, a ideal hrvatske države, ostvaren zahvaljujući ustaškom pokretu, nacističkoj Nemačkoj i fašističkoj Italiji, trajan. Ne osvrće se na činjenicu da je Nezavisna Država Hrvatska nastala suprotno međunarodnom pravu i da nije bila ni pravedna ni pravna. Veruje da će ta tvorevina (država „u pokušaju“), iako izraz novog nacističkog poretka (antiporetka) u ratom zahvaćenoj Evropi, „nadživeti“ vreme „oročeno“ njegovim trajanjem i s vremenom dobiti nove sadržaje. Odbacuje saznanja da je vlast u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj politički i ideološki najbliža onoj u Trećem rajhu. Zanemaruje činjenicu da je država totalitarna i zločinačka, a njen poglavnik istovremeno: vođa ekstremne desničarske organizacije fašističkog karaktera sa izraženim terorističkim nasleđem i praksom; šef države „novog tipa“, koja je genocid nad sopstvenim stanovništvom podigla na nivo „zakonske obaveze“; kreator rasne ideologije koja je insistirala na stavu da „dok postoje Srbi, Jevreji i Romi za Hrvate nema opstanka“.

Stepinac ignoriše stvarnost u kojoj opšta kriminalizacija Srba, Jevreja i Roma predstavlja politiku države, u kojoj Rimokatolička crkva i sveštenstvo participiraju. „Zatvara oči“ pred činjenicom da je u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj zločin nad određenim kategorijama stanovništva ozakonjen i da, na primer, Srbi stradaju kao Srbi, a delom i kao Jugosloveni (po nacionalnom kriterijumu), kao pripadnici pravoslavne vere (po verskom kriterijumu), kao liberali, masoni, komunisti, imućni građani (po ideološkom i ekonomskom kriterijumu), kao odmetnici od vlasti (kriminalizuju ih).

To što je na delu bilo razaranje kulturnih i duhovnih vrednosti čitavih naroda koji su označavani duhovno i mentalno inferiornim (zabrana jezika i pisma, zabrana verskih organizacija i razaranje crkava i duhovnih objekata, zatiranje kulturno-prosvetnih organizacija, brisanje istorije i identiteta, oduzimanje imovine, zabrana kretanja, nasilno preseljavanje, nasilno katoličenje koje ne trpi „prigovore i otezanje“, sinhronizovana masovna ubistva i pokolji, istrebljenje u logorima, ritualna ubistva) nije izazivalo značajnije proteste nadbiskupa Stepinca. To podjednako važi i za uspostavljanje prava (zakoni, pravni poredak) koje dopušta i propisuje administrativnu prinudu i daje osnovu za formiranje birokratskih instrumenata preko kojih se realizuje genocid, što je suprotno samom poimanju prava.

Rimska kurija je podržavala ustašku emigraciju i objašnjavajući je delom antikomunističkog pokreta Zapada. Da li je na zasedanjima mešovite komisije bila otvorena tema pacovskih kanala i uloge Vatikana u njima?

O pacovskim kanalima, ulozi RKC u „izvlačenju“ ustaškog vođstva i svih koji su okrvavili ruke u vreme postojanja NDH, govorilo se samo uzgredno. Ta tema, o kojoj već dosta toga znamo, ostaje budućim istraživačima.

Bavili ste se proučavanjem istorijske uloge Stepinca u godinama pred Drugi svetski rat. U kojoj meri ovaj period njegovog života može da objasni kasnija opredeljenja?

Godine u kojima se školovao i formirao, vršio dužnost sveštenika, bio koadjutor, a zatim nadbiskup zagrebački, razotkrivaju i objašnjavaju ponašanje Alojzija Stepinca u kasnijim vremenima. Po našem mišljenju vreme koje je prethodilo Drugom svetskom ratu veoma precizno objašnjava Alojzija Stepinca i određuje njegovo ponašanje u Drugom svetskom ratu.

Da li bi dokumentacija pohranjena u Vatikanskom arhivu mogla bitnije da promeni sliku o istorijskoj ulozi Stepinca u NDH od one koju imamo?

Kod nadbiskupa Stepinca nije bilo snage da se prizna da je „etničko preuređenje prostora“, a pre svega genocid nad Srbima, bio samo najapsurdniji izraz jednog programa (projekta, državne politike), koji je građen i dograđivan decenijama i u kome je Rimokatolička crkva u Hrvatskoj, na čijem je čelu bio, zdušno participirala.

U same temelje hrvatske države i društva bila je „uzidana“ nacionalna i verska isključivost prema drugome, sistematično podsticana srbofobija, ukorenjena ksenofobija. Bio je potreban samo „istorijski kontekst“ u kome će sve navedeno „progovoriti“. Teško da će dokumentacija iz vatikanskih arhiva značajnije pomeriti do sada stečeno znanje o Stepincu, RKC i NDH u godinama Drugog svetskog rata.


Izvor: Pečat

Ostavite komentar

Ostavite komentar na Otvaranje arhiva Vatikana i ustaški zločini (2)

* Obavezna polja