Savremena autonomaška floskula „vojvođanski identitet“ nije identitetski pojam, izraz svesti ili osobita kultura. To je protivkultura koja je sebe prikrila kulisama radi ulepšavanja osobenih štetnih pojava koje su već devet decenija poznate pod nazivom vojvođanski mentalitet.

Malaksalost, pažnju, razvrat Sivarida:

zapadnjaštvom zoveš ti i „sitnim radom“.

– Vojvodino stara, zar ti nemaš stida?

Veljko Petrović

U Vojvodini je odavno uočeno postojanje regionalne protivkulture koja je još krajem XIX veka pokazala obeležja umišljene superiornosti. U prvoj polovini XX veka su malobrojnim Srbima sa prostora nekadašnje Austrougarske, ogrezlim u umišljenom separatizmu, hrvatski manipulatori dali podsticaj. Političari Hrvatske seljačke stranke su im nadenuli osobiti govorni izraz, uporno ih nazivajući prečanima. Potom je vojvođanski mentalitet pod uticajem hrvatskih političara i komunista počeo da proizvodi i zavičajni politički šovinizam i pseudoseparatizam u okrilju Vojvođanskog fronta.  

Velikani naše narodne kulture iz Vojvodine, još pre stvaranja Vojvođanskog fronta, prepoznali su ove štetne pojave i javno im se suprotstavili.

Današnje autonomaško prikazivanje pejorativnih izraza i sramnih ponašanja u cilju izazivanja regionalnog identitetskog doživljaja predstavlja prodor vojvođanskog  mentaliteta u kolektivnu svest u cilju predstavljanja socijalne patologije kao identitetskog činioca. Stoga zaboravne moramo podsetiti da je vojvođanski mentalitet od početka označen kao patološka pojava.

Vojvođani o Vojvodini 1928. godine, objektivno, bez ulepšavanja i patetike

Svedočanstva najuglednijih ljudi Vojvodine svog doba je objedinilo Udruženje Vojvođana u Beogradu u zborniku „Vojvođani o Vojvodini“ 1928. godine. Zbornik se pojavio godinu dana nakon smrti Jovana Cvijića. Ovaj zbornik svedoči o osobito pogubnim kolektivnim manama narodnog karaktera u Vojvodini, nikako o njegovoj „superiornosti“.

„Vojvođani o Vojvodini“, zbornik Udruženja Vojvođana u Beogradu, 1928. g.

Slavista, filolog i predsednik Matice srpske, Radivoje Vrhovac svedočio je o odsustvu inicijative i neodlučnosti, kao i sklonosti Srba u Vojvodini ka apatičnosti.

Isidora Sekulić je pisala o skeptičnom i paničnom stanju koje je veoma rašireno među stanovništvom Vojvodine. U svom književnom stvaralaštvu dala je slikovite primere tog stanja.

Nikakve osobine u vidu „superiornosti“ Srba Vojvodine nisu beležili ni Dušan J. Popović, kao ni mnogo optimističniji Todor Manojlović.

Radoslav Marković (takođe saradnik Radivoja Simonovića) otvoreno je pisao o teškoćama prihvatanja zajedničkog udruživanja među Srbima Vojvodine. Veliki borac za razvoj zadrugarstva je naveo da se zadrugarstvo i bankarstvo u Vojvodini razvijalo podstaknuto radom Srba iz Hrvatske, naročito Ličana.

Stanoje Stanojević se otvoreno suprotstavio žalopojkama o „jadnoj“ Vojvodini i raznim vojvođanskim izgovorima za sve i svašta.

Mileta Jakšić je osobito napao alkoholizam koji je po Vojvodini bio izuzetno raširen. 

Sve ovo što su zapisali Vojvođani o Vojvodini dalo je sliku koja je veoma udaljena od superiornosti, bez obzira što su autori propustili da se osvrnu na neuhranjenost, osiromašenje, propadanje najamnih radnika i razne socijalne bolesti koje su harale područjem Vojvodine. Neke od ovih pojava su bile toliko sramne da su autori potpuno izbegli da ih pomenu u Zborniku.

Javno priznati ugledni ljudi Vojvodine nisu sebi dozvoljavali da javno govore o najsramnijim činjenicama o stanju našeg naroda. Njih je u umetničkoj formi objavio Miloš Crnjanski (kasnije takođe uključen u rad Udruženja Vojvođana u Beogradu). Još 1919. godine je pod naslovom „Apoteoza“, u zbirci „Lirika“, Crnjanski sarkastično prikazao ciničnu, društveno, moralno i zdravstveno upropašćenu ličnost Proke Naturalova i njegovih ratnih drugova koji masovno boluju od sifilisa, čime je prikazao očajno stanje svog naroda u Banatu koji je propadao u umirućoj tamnici naroda – Austrougarskoj.

Vek kasnije, Vojvodinu ne muči sputanost „vojvođanskog identiteta“, pošto taj identitet uopšte ne postoji, već je muči problem vojvođanskog mentaliteta od koga ona boluje. Vojvođanski mentalitet je uznemirujući problem. Taj neprijatni problem je davno definisan.

Vojvođanski mentalitet je precizno opisao i označio kao glavni problem Vojvodine Milan Kašanin. Kao da je predosećao buduće nevolje, Milan Kašanin je u zborniku „Vojvođani o Vojvodini“, pre devet decenija, porekao postojanje ma kakve vojvođanske posebnosti među Srbima. Šta više, naveo je Kašanin da „vojvođanska svest“ u narodnom duhu i svesti nikada nije postojala. Uzrok za probleme Vojvodine, umesto nepostojeće „vojvođanske svesti“, našao je u postojanju vojvođanskog mentaliteta. Činioce pojma vojvođanskog mentaliteta je naveo britko i tačno, kao skup izrazito negativnih zavičajnih pojava, s preporukom da ih treba menjati.

Milan Kašanin o nepostojanju „vojvođanske svesti“ i protiv vojvođanskog mentaliteta

Milan Kašanin: „Nema Vovjodine i Vojvođana u smislu neke određene pokrajinske svesti. Foto: Vikipedia

Evo šta je pisao Milan Kašanin o „vojvođanskoj svesti“ koja ne postoji i vojvođanskom mentalitetu koji postoji kao patološka pojava:

„Nema Vovjodine i Vojvođana u smislu neke određene pokrajinske svesti. Ko je od nas, pre rata, kod kuće i u javnosti, svoj kraj nazivao Vojvodinom i sebe zvao Vojvođanom? Negdašnje Srpsko Vojvodstvo bilo je i suviše kratkog veka i njegove granice suviše proizvoljne, da bi ono ostavilo dubokog traga u širokim slojevima naroda. Naš kraj se sistematski i svud naziva Vojvodinom uglavnom od narodnog ujedinjenja 1918. g. Pa i danas vlada zbrka u pojmu toga imena, jer se u Vojvodinu, uz Bačku i Banat najčešće ne stavlja i ne računa Srem, koji je zaista pripadao nekadanjem Srpskom Vojvodstvu, nego se stavlja Baranja, koja nije nikad bila u sastavu toga Vojvodstva. Ono što se, iz komoditeta, danas zove Vojvodinom, nema još ni jednog obeležja zasebne i zaokrugljene pokrajine: nema svoga centruma. Stolica kratkovekovnog Srpskog Vojvode službeno je bio Temišvar, grad i onda pretežno nemačkog karaktera, a danas u opšte van granica naše države. Vojvodina, dakle, nikad nije imala svog kulturnog, političkog i  privrednog centra, pa nema ni sad.

To je prvo što treba znati kad je reč o Vojvodini. Drugo je ovo. Ako nema Vojvodine i Vojvođana u smislu narodne i dugotrajne pokrajinske svesti, ima jedan mentalitet, koji je svojstven svim ljudima na toj teritoriji, mentalitet koji je stvoren pod dvostrukim uticajem: pod uticajem srednjevekovne srpske tradicije i političkim prilikama za poslednja dva veka. Život u tuđoj državi učinio je da srpski narod u Vojvodini zauzme u svima pitanjima defanzivan stav, iz čega je proizašla njegova konzervativnost, sentimentalno rodoljublje, spremnost na žrtvu, vezanost za crkvu, osećajnost, razvijanje unutrašnjeg života. Po svim prilikama, Vojvođanin je izživljavao svoj život ne državnički i vojnički, ne osvajački i ofanzivno, nego fizički i senzitivno. Nigde nema toliko pustog, oblapornog, nahranjenog i napojenog fizičkog života kao u našoj Vojvodini i malo gde, u isti mah ima toliko sklonosti ka životu u fantaziji i u snu, čak poniranja u duševnost i u mistiku. Vojvodina je dala Srpstvu za poslednja dva veka, više umetnika i književnika nego sve druge pokrajine zajedno. Ona je bila, oduvek i na jedan način, kolevka njenih tupih i pasivnih duhova, ljudi koji sav smisao nalaze u masnom jelu, spavanju i piću i kolevka zanesenjaka, pesnika i umetnika.

Ljudi takvog mentaliteta i sa takvim sklonostima nemaju mnogo sposobnosti za pregnuća i napore, za socijalnu akciju i organizvan rad. Dva možda najvažnija predratna pokreta – osnivanje Zemljoradnikih Zadruga i Privrednik, – nisu ponikli u Vojvodini, nego su u nju doneseni iz Zagreba, od strane ličkih Srba. Banke se u Vojvodini teško održavaju. Organizacije se sprovode sporo, kratkoga su veka i malo su aktivne. Za deset godina zajedničkog života u našoj novoj državi, Vojvodina nije dala ni jednog političara višeg ranga i ni jednog državnika. Politički i državnički, uticaj Vojvodine je ravan nuli u našoj novoj državi.

Energija i gipkost, to su dve glavne osobine koje nedostaju prosečnom, običnom čoveku iz Vojvodine. On ne zna cenu vremenu i ne voli da se kreće.  Malo je radoznao i beži od napora. Pre rata su se mogli na prste izbrojati naši ljudi koji su nekud putovali, živeli na strani duže vreme i preduzimali neki veći, zamašniji rad. Živi se od nasledstva i duhovno i ekonomski.“

„Vojvođanska civilizacija“

Nema posebne „vojvođanske svesti“ niti „vojvođanske civilizacije“. Umesto njih ima osobite socijalne patologije i njeno ime je vojvođanski mentalitet. To je nalaz iz zaostavština najumnijih Srba Vojvodine koji su predali pokolenjima, aktuelan i u naše vreme. Nije li odmah po oslobođenju taj vojvođanski mentalitet opisao Miloš Crnjanski u pripovetki „Sveta Vojvodina“, objavljujući je iste godine kada i sarkastičnu zdravicu „Apoteoza“? Snažan kontrapunkt naziva i sadržine „Svete Vojvodine“ Crnjanskog ukazivao je na neodrživu suprotnost onoga ništavnog što jeste i onoga što se hoće predstaviti kao „superiornost“.

Već na početku svog književnog stvaralaštva, za samo dve godine, Crnjanski je upozorio na tešku zaostavštinu „bolesnika na Dunavu“, kao maskaradu kojom upravljaju salonske lorfe (drama „Maska“ 1918). Upozoravao je na uticaj dekadencije bečke maskarade koji je obuzimao njegov narod u dalekoj habsburškoj provinciji, koja se kvarila po mustri bečkoj, formalno poštujući domaće ali pomodno uobličene narodne vrednosti. U tom svetlu se savršeno može razumeti i značaj njegovog suprotstavljanja „zatrpavanju domaće književnosti stranom literaturom“ i njegova optužba da se „bogataška deca igraju komunizma“, zbog čega je postao enfant terrible ne samo srpske već i jugoslovenske književnosti.

Tek godinama nakon objavljivanja zbornika „Vojvođani o Vojvodini“, Nikola Milutinović, u „Glasu Matice srpske“, pisao je o nekakvoj „vojvođanskoj  civilizaciji“. Milutinovićeva visokoparna fraza nikad nije prihvaćena u javnosti Vojvodine, a on i njemu bliski malobrojni saradnici čak nisu nikad pokušali da iskažu sadržinu onoga što su nazivali „vojvođanskom civilizacijom“.

Milutinovićev rad je bio veoma uslovljen familijarnim političkim obzirima prema prestarelim i nikad ostvarenim političkim idejama srpskih notabiliteta druge polovine XIX veka. Srpski notabiliteti su bili istomišljenici jedne političke orijentacije koja je i nakon Austrougaske nagodbe uzaludno razmišljala o obnovi borbe za autonomiju Srpske Vojvodine u Austrougarskoj. Istorijski srpski notabiliteti (Nikola Maksimović i Svetislav Kasapinović) su tada zamišljali da unutar Srpske narodne slobodoumne stranke okupe konzervativnu grupu srpskih bogataša koja bi se borila za personalnu autonomiju Srba na način koji bi bio prihvatljiv Beču i Pešti, kao i kući Habsburg. Milutinovićev stav o „vojvođanskoj civilizaciji“ je, po svoj prilici, bio tanušni odjek ostataka nade koja je opstala među retkim srpskim milosnicima Habsburga na teritoriji Vojvodine.

Visokoparna fraza o „vojvođanskoj civilizaciji“ je bila toliko van razumne stvarnosti da su je brzo sasvim zaboravili i oni koji su o njoj govorili i pisali. U doba kada se ova fraza pojavila niko nije ni kritikovao nešto što očigledno ne postoji.

Tačna dijagnoza stanja

Naši velikani XVIII i XIX veka uglavnom su negativne pojave na području Vojvodine prikazivali kroz umetnička ostvarenja, naročito književna dela. Đorđe Natošević, Stevan V. Popović i Radivoj Simonović isključivo su pisali o uzrocima narodnog propadanja. Tek je Milan Kašanin na najsažetiji način postavio dijagnozu problema patologije narodnog duha u Vojvodini i dao joj ime: vojvođanski mentalitet.

U desetoj deceniji nakon postavljanja dijagnoze patologije narodnog duha u Vovodini, problem vojvođanskog mentaliteta se i dalje razvija. Šta više, činioci tog mentaliteta se proširuju i na ostatak Srbije. Ova sociološka patologija je sasvim zapostavljena, pa još uvek ima onih koji čak priželjkuju da na osnovu sociološke patologije sopstvenim fabulacijama „dokažu“ postojanje posebnog „vojvođanskog identiteta“. Takve je Milan Kašanin pre devet decenija otvoreno upozorio: „Nema Vojvodine i Vojvođana u smislu neke određene pokrajinske svesti“. U savremeno doba je i Raša Popov poručio: „Ne postoji osećanje da si Vojvođanin“.

Kad god čujemo za „vojvođanski identitet“ moramo znati da se radi o frazi koja nema druge sadržine van jedne osobite sociološke patologije.


Izvor: Srpski stav

Ostavite komentar

Ostavite komentar na Vojvođanski mentalitet

* Obavezna polja