Tekst u „Borbi za veru“, Šta učiniti sa raskolnicima iz Amerike – nove činjenice (dokumenti) izuzetno je uznemirujući. Svakome ko je sposoban da znakove objektivno tumači jasno je da je u američkom rasejanju na horizontu novi crkveni rascep. Pripreme su već uveliko obavljene, prvotni pokušaji su izvršeni, ostaje samo da se vidi da li će blagovremeno biti preduzete delotvorne protivmere da se puč u rasejanju Srpske pravoslavne crkve spreči.

Pisac ovih redova kao mališan bio je na licu mesta u Americi tokom „crkvenog raskola“ koji je, u režiji necrkvenog faktora, izbio šezdesetih i sedamdesetih godina. Od tada je kao advokat osposobljen i da profesionalno procenjuje pravna pitanja koja su se nalazila u središtu te višegodišnje i za srpsko rasejanje samorazarajuće parnice. Zato posebnu pažnju privlači dokumenat zaveden u kancelariji Državnog sekretara savezne države Ilinoj, Džesi Vajta, o formiranju 2017. godine jedne do nedavno diskretno postojeće neprofitne crkvene korporacije. Nastanak ovog novog pravnog lica, pod zvaničnim nazivom Serbian Orthodox Dioceses in the United States of America, nigde i nikada nije bio službeno najavljen niti obrazložen. Njegova svrha i sastav, paralelno sa postojećim trima eparhijama SPC na teritoriji Sjedinjenih Država, zagonetni su, neobjašnjeni i nepoznati. Ali u svetlu inicijativa pokrenutih na letošnjem Saboru triju srpskih eparhija u SAD održanom u manastiru Nova Gračanica, ovaj tajnoviti pravni potez, povučen dve godine unapred, ne deluje ni malo naivno niti bezopasno. To je, barem, utisak koji se stiče iz peticije Svetom arhijerejskom sinodu u Beogradu, za koju uznemireni vernici Srpske pravoslavne crkve iz svih krajeva Sjedinjenih Američkih Država upravo prikupljaju potpise. Peticija je vrlo ozbiljno argumentovana.

Da bi se pravilno procenili priroda i domet novoformiranog pravnog lica Serbian Orthodox Dioceses in the United States of America, neophodno je ostvariti uvid u integralni dokumenat, a ne samo naslovnu stranu. Tamo će se naći odgovori na niz ključnih pitanja. Pre svega, ko su potpisnici, u čije ime i konačno, sa čijim blagoslovom je oformljen i zaveden ovaj akt kojim se, naizgled ispred Srpske pravoslavne crkve, registruje novo crkveno pravno lice? Koji se ciljevi i opseg delatnosti navode u formativnom aktu novoosnovane korporacije? (Radi pojašnjenja, u SAD „korporacije“ nisu isključivo poslovni subjekti; to je generički izraz za razne vrste pravnih lica, koje takođe mogu biti neprofitne, humanitarne, verske, itd.) Kao što je poznato, srpska Crkva, sastavljena iz tri eparhije, postojala je u SAD od pre 2017. godine. Koji je razlog da se odjednom, bez konsultacije i znanja šire crkvene javnosti, sada formira neko novo crkveno pravno lice? Zašto i u koju svrhu? Da li se sve tri postojeće eparhije (koje su ionako već individualno inkorporirane) sada utapaju u to novo pravno lice, mada je prethodno svaka od njih bila inkorporirana (zakonski registrovana) posebno? Ko je naveden kao upravni organ nove korporacije? To su sve pitanja na koja su nam potrebni odgovori. Na sreću, u upravnom sistemu SAD ova dokumenta su javne prirode i dostupna građanima, pa ćemo uskoro na mnoga od ovih pitanja dobiti odgovore.

Pada u oči činjenicada je ovaj akt formalizovan nečujno 2017. godine, a to će reći pune dve godine pre nego što je 2019. godine na saboru u Novoj Gračanici izvršen pokušaj unošenja niza novih i neobičnih, delegatima prethodno nenajavljenih rešenja u istom duhu. Od tog trenutka, u srpskoj crkvi na teritoriji SAD izbila je unutrašnja crkvena kriza ozbiljnih razmera.  Ovakav redosled događaja u razdoblju 2017 – 2019, posmatran kao celina, ukazuje ubedljivo na dugoročno planiranje, predumišljaj. Veze nekih od episkopa u SAD, konkretno istočnoameričkog Dobrijevića, sa izrazito necrkvenim faktorima — što je obznanjeno u dokumentima Vikiliksa — potkrepljuju ovu sumnju. Čini se da su američke službe sada došle na mesto verske komisije, dok sve ostalo ostaje u suštini isto.

Posebno je zabrinjavajuće da nova „verska komisija,“ po svemu sudeći, raspolaže polugama uticaja na obe strane Atlantika. Patrijaršija u Beogradu već ima bogato iskustvo i praksu u smenjivanju episkopa i u improvizovanju najčešće vrlo neubedljivo formulisanih  razloga za takve postupke. U većini slučajeva, to se dogodilo za navodna kanonska i druga sagrešenja koja su, čak i da su utemeljena, neuporedivo lakše prirode. U ovom slučaju, međutim, suočavamo se potencijalno sa izuzetno teškim crkvenim deliktom: pripremanjem terena za otcepljenje, ili crkvenim jezikom — raskolom. Zato je krajnje obazriva i nekarakteristično usporena reakcija centralnih crkvenih vlasti izuzetno interesantna. Pogotovo kao kontrast u odnosu na brzo i efikasno reagovanje u drugim situacijama, gde temelji vere i crkvenog jedinstva uopšte nisu bili ugroženi. Da je makar iz čisto materijalnih razloga (ako zanemarimo kanonske i duhovne), Patrijaršiji stalo da u začetku spreči ovo potencijalno otcepljenje, i da uz to Patrijaršija ima stvarnu moć da deluje kao slobodan subjekt, ona bi postupila logički. Trojku iz SAD odmah bi pozvala u Beograd na polaganje računa, i disciplinovala bi ih na kanonski propisan način. To najverovatnije znači da bi ih smenila sa položaja na kojima se nalaze, da bi ih poslala da se kaju u najzabačeniji sibirski (ne srpski) manastir, i — što je sa pravnog stanovišta najvažnije — da bi im oduzela i privid formalnog prava da u Americi istupaju u ime SPC. Ovako, bez munjevite i prikladne reakcije viših crkvenih vlasti, trojka pred američkim zakonom još uvek može da nastupa pod plaštom legitimiteta i, što je za hipotetički epilog pred američkim sudom najbitnije,  legaliteta. Bez obzira na zakasnelo poništenje njihovog krajnje sumnjivog ustavnog rešenja, američka episkopska trojka može da nastavi da vuče nove štetne poteze.

Kao što bi svaki američki advokat Patrijaršiju posavetovao, s obzirom na principe anglosaksonskog pravnog sistema, što vreme više odmiče, bez adekvatne i prirodne reakcije Patrijaršije čiji su kanonske ingerencije i autoritet na teritoriji SAD ozbiljno ugroženi, u eventualnom crkvenom sporu (reprizi onog iz šezdesetih i sedamdesetih godina) potezi trojke će dobijati sve veću pravnu težinu. U takvom sporu, Patrijaršija bi i dalje držala jake karte. Ali postavlja se očigledno pitanje, u svakom slučaju to je pitanje koje bi postavio svaki pravnik, zašto bi slobodan subjekt, čiji su vitalni interesi ugroženi, oklevao sa povlačenjem prirodnih i logičnih poteza da bi se pravni potencijal suprotne strane u najvećoj mogućoj meri smanjio? Izgovori zasnovani na „pastirskoj ikonomiji“ i jevanđeljskom trpljenju zabludele sabraće bez ikakvog su dejstva, u svetlu nemilosrdnih progona mnogih iz redova sabraće tokom minulih nekoliko godina. 

Liturgija tokom drugog dana zasedanja Sabora (Foto: Istočnoamerička eparhija)

Eventualna parnica, koja bi iz ovoga mogla da nastane, kao i ona ranija, bila bi vremenski dugotrajna i preskupa. Ostavimo po strani za sada važno pitanje, da li su američki Srbi spremni da opet podnesu tako velike materijalne žrtve. Ako se uzme u obzir samo prljav veš koji bi takvom prilikom izbio u javnost, to bi Crkvu u Americi moralno upropastilo, a prelilo bi se nesumnjivo i na Crkvu u zemlji, koja inače ne stoji moralno najsjajnije.

Moguće je da mračne sile koje kontrolišu oba polariteta u ovoj kontroverzi upravo tome i teže.

NOVI „USTAV“ I NEKE OD NJEGOVIH GLAVNIH KARAKTERISTIKA

Na saboru u Novoj Gračanici, predstavljen je novi ustav za tri eparhije na teritoriji Sjedinjenih Američkih Država. Nesaborni način kako su predlagači ovog dokumenta nastojali da izdejstvuju njegovo usvajanje od strane prisutnih delegata već je komentarisan i suštinski je potvrđen iskazima mnogih učesnika koji su bili prisutni. Simptomatično je da je g. Dobrijević pokušao da novi ustav učesnicima na Saboru predstavi kao neznatno izmenjenu verziju starog. Međutim, i bez udubljivanja u materiju i bez komparativne analize tekstova, vidi se već na prvi pogled da to ne može da bude tačno, zato što je novi ustav gotovo dvostruko duži od starog.

Čak i letimičnim pregledom novog ustava pada u oči nekoliko stvari. U članu 7 stoji da se crkva na teritoriji SAD pored ostalog definiše kao „hijerarhijska.“ U američkom pravnom kontekstu, ta tvrdnja je potencijalno vrlo signifikantna zato što se otvoreno kosi sa tekućom praksom po kojoj je svaka crkvenoškolska opština (parohija), u saveznoj državi gde se nalazi, registrovana kao posebno pravno lice, sa jasno određenim pravima kolektivnog odlučivanja i neprikosnovenim pravom vlasništva nad imovinom lokalne zajednice. Dakle, da bi se status parohije menjao, a to znači pripadnost nekom višem crkvenom telu, članovi u svakoj od njih posebno, širom SAD, na isti način kao akcionari svake druge američke korporacije, tu promenu bi trebalo da izglasaju. Status crkvenoškolske opštine ne može se menjati dekretom odozgo, ako se većina članova opštine takvom dekretu suprotstavi. Ovo će biti problem za pučiste, i u narednoj fazi oni će to morati nekako da zaobiđu, ukoliko im je cilj premeštanje svekolike srpske crkve u SAD, ili njenog većeg dela, iz jedne jurisdikcije u drugu. Kakvo će kreativno rešenje smisliti, ostaje da se vidi.

Ali važno je istaći da je definicija srpske crkve u SAD kao pretežno „hijerarhijske“ u raskoraku sa činjeničkim stanjem (i to je bilo jedno od krupnih spornih pitanja u crkvenom sporu šezdesetih i sedamdesetih godina). Srpska crkva u SAD zapravo je konstituisana kao „hijerarhijsko-kongregacionalna,“ t.j. ako se hoće vertikalno-horizontalna. Sva ova temeljna pitanja američki sudovi su podrobno razmotrili u presudama izrečenim tokom ranijeg crkvenog spora (vidi ovde i ovde). Moglo bi se predpostaviti da se embrio plana za zaobilaženje ove pravne začkoljice nalazi upravo u inkorporiranju 2017. godine pomenutog novog pravnog lica. Na neki način oni će morati da pokušaju da sve, ili ogromnu većinu, crkvenih opština nekakvim trikom prevedu pod kapu tog novog pravnog lica. Novostvorenom entitetu „Srpske pravoslavne eparhije u Sjedinjenim Američkim Državama“ (Serbian Orthodox Dioceses in the United States of America) u ovoj operaciji je nesumnjivo dodeljena ključna uloga. Kakva tačno strateška zamisao iza toga stoji, moći ćemo da dokučimo jedino pažljivim posmatranjem daljnjeg razvoja situacije.

Korisno je napomenuti poređenja radi da je Katolička crkva u SAD pravno konstituisana upravo na vertikalno/hijerarhijskom osnovu, na šta se aludira u članu 7, a što je u skladu i sa novotarskom ekleziologijom. Na području rimokatoličke dijeceze, parohije i sve crkvene ustanove u potpunosti su podređene biskupu. Na svojoj teritoriji, on suvereno donosi sve odluke i raspolaže crkvenim imetkom i sredstvima. Biskup je apsolutni hazjain svake katoličke dijeceze u SAD (ne možemo da govorimo pouzdano o pravnoj situaciji u drugim zemljama) zato što je biskupija jedino relevantno pravno lice, i sve se vodi na njeno ime, sa biskupom kao konačnim donosiocem odluka. Sve što se hijerarhijski nalazi ispod biskupa predstavlja sastavni deo njegovog suverenog domena, bez prava samostalnog odlučivanja ili lokalne samouprave. Stoga treba pažljivo pratiti daljnje ponašanje  američke „pravoslavne“ trojke, zato što će po logici eklezijastičkih načela kojima se i oni 

rukovode morati da idu u tom istom pravcu. Kako će to izvesti, za sada je teško reći, ali s obzirom na sopstvena ideološka opredeljenja i geopolitički interes necrkvenih sponzora koji iza njih stoje, to im je jedini moguć pravac kretanja.

Episkopi Maksim, Longin i Irinej – Foto: Srbist

JOŠ NEKE USTAVNE DILEME

Zatim, treba obratiti pažnju i na lukavu formulaciju u članu 7, stav 4. predloženog novog ustava. Tamo se kao vrhovni crkveni upravni organi navode „sveti arhijerejski sabor,“ i odmah iza njega „sveti sinod.“ Međutim, ne navodi se koje crkvene jurisdikcije. Tu ne piše izričito da se radi o upravnim organima SPC, sa sedištem u Beogradu. Dakle, ako uspeju da izvrše puč (kada i kako, videćemo, kada budu dobili signal iz Lenglija) oni imaju već ugrađeni mehanizam da se stave pod upravu nekog drugog arhijerejskog sabora i drugog sinoda i da licemerno tvrde da je to — to. Perfidno i lukavo.

Apropo napred rečenog, treba pogledati još i član 11, koji definiše crkvenoškolske opštine (ono što se u Srbiji zove parohija). Tu nema ni pomena o stvarnom statusu takvih opština u saveznim državama SAD kao faktički samostalnih pravnih lica, koje postoje i deluju kao takve u skladu sa sekularnim američkim zakonom. Umesto toga, crkvenoškolske opštine se tretiraju kao neformalna udruženja vernika, bez ikakvih posebnih ingerencija osim što im je dozvoljeno da se samoraspuste dvotrećinskim glasanjem. Po novom ustrojstvu imale bi otprilike ista ovlašćenja kao „zajednica srpskih opština“ na Kosovu i Metohiji. Ali bitno je da se zna, bez obzira na status analognih tela u Srbiji, da je u pravnom smislu u Americi stvarno stanje stvari suštinski drugačije. To je povoljna okolnost koja bi, ukoliko bi se pravilno iskoristila za odbranu integriteta Srpske pravoslavne crkve u SAD, omogućila širok pravni prostor za suprotstavljanje ovim ujdurmama.

Novim ustavom, kao što je razumljivo ako se uzmu u obzir krajnje namere njegovih kreatora, vrši se pokušaj zaobilaženja ove ključne pravne stvarnosti na terenu. Ali upravo postupajući na takav način, oni svakome ko je sposoban da politički misli implicitno daju na znanje šta je jedan od njihovih konačnih ciljeva — da se lokalne crkvene zajednice, kao potencijalne prepreke, nekako svedu na status praznih ljuštura. Međutim, ostaje činjenica da je svaka srpska crkvenoškolska opština u SAD, kao pravno lice, pred američkim zakonom ravnopravna eparhiji kao pravnom licu, pa bi to bila i u odnosu na crkvenu organizaciju koju su oni osnovali 2017. godine, verovatno sa namerom da u pogodnom trenutku postojeće tri eparhije zamene tim mehanizmom po rimokatoličkom modelu. Po sekularnom američkom zakonu, članovi svake parohije, ili crkvenoškolske opštine, imaju pravo da odlučuju gde će pripadati, šta će činiti i koga će slušati. To je u ovom trenutku način kako su srpske pravoslavne crkvenoškolske opštine u SAD konstituisane. Oni poštuju kanonski poredak i podčinjavaju se tradicionalnoj hijerarhijskoj strukturi Crkve, ali dobrovoljno. Dakle, ne zato što po američkom zakonu, kojeg se kanoni uopšte ne tiču osim u onoj meri u kojoj su ugrađeni u sekularni akt o registraciji, moraju, nego zato što kao vernici po svojoj slobodnoj volji biraju da to čine, i samo dok je to njihov izbor.

Ova pitanja su bila nadugačko pravno analizirina pred američkim sudovima za vreme crkvenog spora, i pošto je ovde presedan osnovni princip, sve to i dalje stoji, barem dok u nekom predstojećem sudskom procesu ne bi bilo ukinuto ili modifikovano.


Izvor: Borba za veru

Ostavite komentar

Ostavite komentar na Začetak novog crkvenog raskola

* Obavezna polja