Srbi u pisanim izvorima (1)

CEOPOM-Istina će u nekoliko nastavka objaviti feljton Srbi u pisanim izvorima, antropologa Miodraga Milanovića, čoveka koji svojim smelim pristupom arheološkim i istorijiskim istraživanjima ruši ustaljene postavke o poreklu Srba i njihovom razvoju na ovim prostorima, koje su uglavnom zasnovane na germanskim ili anglo-saksonskim teorijama o poreklu naroda i država. 

Njegov rad posebno dobija na značaju danas kada novi svetski poredak, kroz srpsku političku elitu, kao i zvanične i poluzvanične državne institucije, otvoreno pokušava da izbriše nacionalni identitet Srba, kao i njihovu versku i državnu autohtonost.

Milanović je diplomirao 1979. na Filozofskom fakultetu u Sarajevu. Tokom 1976. slušao je predavanja M. Fukoa, koje je ovaj držao u Visokoj školi u Parizu i to ga je zainteresovalo za strukturalnu antropologiju, čiji je promoter bio K. Levi-Stros, što ga je usmerilo u ove oblasti. Osamdesetih učestvuje u nizu mešovitih britansko-francuskih ekspedicija u Iranu, Iraku, Nubiji. Jedno vreme bio je urednik u časopisu za popularizaciju nauke „Galaksija“. Napisao je više knjiga („Svetska blaga, izgubljena i nađena“, „Mit, magija i religija“ itd) i obišao fascinantan broj arheoloških lokaliteta u svetu. Živi i radi u Beogradu.

Ilirija

Govoreći o Hemu (Balkansko poluostrvo), Herodot pominje Tribalsku ravnicu dok, o plemenu, po kome je ona dobila ime, nema pomena kod oca istorije. Slično je i sa Ilirima. Istoričar uglavnom piše o Iliriji dok, tek na jednom mestu, veli da su Veneti ilirsko pleme. To, donekle, korespondira sa mišljenjem nemačkog istoričara Gustava Kosine koji smatra da su Iliri naselili Balkan iz Lužice te da je, Narod polja sa humkama, svojom seobom, oko XIII veka pre Hrista, potisnuo Grke sa Hema. Drugim rečima, Iliri su bili srpski doseljenici sa evropskog severa.

Kad je po sredi srpsko-vendsko naseljavanje Germanije, teza (suprotna onoj što je zastupa Kosina), o seobi iz Ilirika preko Dunava i dalje u centralnu i severnu Evropu, ima svoje zagovornike u nemačkoj istorijskoj nauci, počevši od Šotgena i Krejsiga, s početka ΧVIII veka, do slaviste H. Kunstmana, krajem HH veka. Ovu tezu podupiru najnovija genetska istraživanja harvardskog profesora Kljoseva. Oni vele kako je srpsko-vendska seoba išla sa juga, iz Ilirije, preko Moravske i Češke; nakon migracije, naselili su i osnovali srpsko-vendska kraljevstva srednjevekovne Germanije. Kunstmanov stav je: «Sloveni Češke, Slovačke, Nemačke, Poljske, Rusije i susednih zemalja, poreklom su sa Balkana, uglavnom iz Ilirije (Dalmacije); etnonimi, imena vladajućih dinastija, imena mesta, hidronimi, toponimi, ortonimi… u zapadnoslovenskim i istočnoslovenskim zemljama, izvedeni su od srpskih i slovenizovanih korena iz Ilirije i zemalja što se graničiše sa njom». Lingvisti V.V. Ivanov i T.V. Gamkrelidze podsećaju da je područje Balkana najstariji centar civilizacije u Evropi, da je slika izvornog protoindoevropskog pejsaža, izvedena iz lingvističke rekonstrukcije protijezičkih pravila, izvan područja Srednje u Istočne Evrope.

Legenda kaže, praotac Ilira bio je istoimeni sin Istra; imao je šest sinova i tri kćeri – po njima su ilirska plemena dobila imena. Stefan Vizantinac piše o Ahilu, najslavnijem Iliru svih vremena, imenujući ga Enhelejom i, po njemu, sve ostale, Enhelejcima. Filip Brije veli da je ime Ilira i Ilirijuma, njihove zemlje, bilo poznato već od 2637.g. od (mitskog) stvaranja sveta, izlažući legendu o proterivanju Kadma iz Amfiona i njegovom sklanjanju u ilirske pećine što, po njemu, se prozvaše Kadmove. Tu je siromaški živeo i umro sa ženom Harmonijom. Putopisac Šimnus iz Hija, opisuje stanovnike Ilirije: „Na velikom ilirskom prostranstvu mnogi narodi žive; između njih jedni daleko od mora stanuju, kažu, a drugi su u kraju pri moru Jadranskom; neki žive pod vlašću kraljeva, drugi služe kneževima; ostali žive na svoj osoben način. Kažu da su jako bogobojažljivi, pravedni i prema putnicima predusretljivi: vole da se druže, okrenuti su poslu svome, ponositi“. Skilaks navodi granice Ilirije, od istoka Keraunijskih planina i gorja Hema, do zapadnih delova Epira i Jadranskog mora, uključujući prostor Albanije, Dakije: „… zatim do gornje krajine, Trakije uz more, najposle preko Dunava i Panonije“.

Prostor Panonije, sastavni je deo Ilirije pre rimskih osvajanja, obuhvatajući ušće Tise u Dunav i oblast ove dve reke, odnosno staru Dakiju: „Sve preko Dunava, s jedne i druge strane Tise i Dakija starinska, prije Rimljana Panonijom se zvaše,“ piše Ivan Švear, nastavljajući: „Pre Panonovog dolaska (Panon je bio eponimni osnivač Panonije, ustanovljene posle Trojanskog rata, kad na Balkan dolaze ilirska (venetska) plemena), Tuske ovde stanovaše, ali su od Tuska, u ono vreme od Grka nazivanih Keltima (neko ih zvaše i Galima), do Ilira nazvanih Panonima i, od Skita kasnije nazivanih Sarmatima, svi behu proterani i daleko su od ovih krajeva suzbijeni bili, to je istina“. Švaer je pod Tuskama podrazumevao, verovatno, buduće stanovnike Toskane (Tuscia) koja obuhvata veći deo današnje Umbrije i Lacija – prostor naseljen Etrurcima (Rasenima) od HII veka pre naše ere. Ime Tuska (Tuisci) sreće se u istorijskim izvorima kao naziv Teutonaca ili Kimera (Cimerians) naroda koji je okupirao obale reke Rone u Nemačkoj, za vreme dok je ta oblast bila dominion Rimskog Carstva.

Ilirija – mapa

Kućna božanstva

Jadranskim Venedima i Ilirima nije bilo nepoznato ime Srb, Srbin, Srbalj, što dolazuju imena njihovih gradova: Serviodurum, Serbecijum, Sorba, Serbinum… Ozloglašena teza da je ilirsko ime protosrpski etnik za Šafarika je neupitna: „Jer, da su stari Iliri bili stvarno istrebljeni, te da Sloveni nemaju ništa drugo do razrovane gradove po celoj Iliriji, ili da su upali u pustinju bez ljudi, kako bi onda došlo do toga da, još i danas, postoje sva imena sa prostora Ilirije i Trakije, spomenuta od starih istoričara i geografa, uz neznatne izmene? Bez neposrednog jezičkog nasleđa među ljudima, to bi se moglo objasniti još jedino božanskim otkrićem“. U svojim Slavjanskim starožitnostima, nakon izvođenja svedočanstava o rasprostranjenosti srpskog imena i njegovih izvedenica, Šafarik kaže: „Jedno tako prastaro i, u zavičaju duboko ukorenjeno ime, a za strance neobično, moglo je da vodi svoje poreklo i da ima najprirodnije značenje samo na svom zavičajnom tlu“.

Što se tiče jezika kojim su Iliri govorili, Laonik Halkokondilo piše: „Sarmatski jezik vrlo je sličan ilirskom ili, to je slovenski jezik kojim se još i danas govori u Iliriji, na istočnim obalama Jadrana. Današnji ilirski jezik beše onaj kojim govoriše Tračani, danas sačuvan još samo u ostacima“. Kluverijus primećuje: „Iliri, Germani, Gali, Hispanici i Britanci, svi pod jednim imenom Kelta su se zvali i svi jednog pokoljenja i jezika su bili, potičući od Askeneza». Askenez je legendarni Gomerov sin i Jafetov unuk, praotac Tračana. Istoričar Livije, zapisuje nekoliko srbofonih toponima, za vreme prolaska rimske vojske iz Azije na Helespont, kroz Trakiju, rimske godine 562. Na čelu vojske bili su Livije Salinator i Valerije Mesala. Putujući, prvi dan došli su po potoka zvanog Maleni i do mesta zvanog Ceplje Selo. Drugi dan stižu u Šareno selo; od tog sela putovali su dan hoda do Prijepolja, gde su se utaborili. Kroz sva tračka mesta, rimska vojska, na čijem čelu je jahao konzul Manlijus Vulso, putovaše sa velikim strahom. Cilj putovanja bili su grčki gradovi Apolonija i Neapol. Ivan Švaer zaključuje: „Jezici narodni ne mogu se puno prepravljati i tu nema dvojbe. Što se ilirskoga jezika tiče, on ne trpi nikakve promene. U staro doba, nemački jezik se puno razlikovao od ovoga što je sada, dok je ilirski zadržao svoj prirodni izgovor, što se vidi iz jednog zapisa u rimskom Aracelitanskom manastiru, a glasi: „Katarini, kraljici Bosanskoj, Stipana Hercega od svetoga Sabe, od poroda Jeline i kuće cara Stipana rođenoj. Tomaša kralja Bosanskoga ženi; Koja živi godine 54 i preminu u Rimu na lito Gospodnje 1178“. Bohorić, Palatin, Lambecio, Kolar, Bombardi, Aseman, Dikanž, Saski, ovaj natpis istražuju te svaki Ilir i Slavinac može reći, bez obzira koji naš jezik govori, da ovim rečima, niti u izgovoru niti u čistoći, ništa ne manjka u odnosu na današnji“. O Ilirima su pisali Grci Teopomp, Agatarhid iz Knida i putopisac Pseudo Skilaks, ostavivši u svom Periplu (plovidba), dobro dokumentovan zapis o sedištima Ilira na istočnoj obali Jadrana. Agatarhijus (Agatharchius) je, prilikom posete ostrvu Visu, zapisao da Višani prave najbolje vino na svetu.

Iliri (Ιλλίρίοί) su, najverovatnije, svoje ime dobili po kućnim božanstvima larima (Λάρίοί), zaštitnicima doma; ovaj kult će Rimljani, u potpunosti preuzeti od Ilira. Ilirik, pomenut kao Iljurik ili Inorik, možda ima neku vezu sa Iliosom, Ilijem, trojanskom dogrčkom državicom i plemenom Dardana, kao što se pominje u Nestorovoj Hronici, uz tvrdnju da su Sloveni poreklom sa Podunavlja. Plinije, Dardane svrstava u najljuće Ilire, navodeći da su zauzimali prostor nekadašnje gornje Mezije, današnje Srbije i Trakije. Deo dardanskog plemena stanovao je u Frigiji, ratujući sa Makedoncima. Za ove Dardance, Stefan Vizantinac veli da su sagradili Troju ili Ilijum. U poemi o Eneju, Vergilije zapisuje: „Oni koji su rođeni u zemlji Dardaniji, Frigiju osvojiše i gradove podigoše; Trački Samon prozvaše Samotrakom».

Među brojnim ilirskim plemenima (zabeleženo ih je preko dvadeset), vladalo je rodovsko, plemensko uređenje, a u nekim zajednicama, kod Liburna i Japoda, na primer, kao kod Sarmata, bio je prisutan jedan oblik matrilinearnog, ginekokratskog uređenja. Negovali su kult Sunca i zmije. Zanimljivo je da se hititska zmija Ilurijak zove kao ovaj narod no, tu kao da prestaje svaka sličnost. Najveća plemena bila su Autorijati, Daorsi, Liburni, Japodi i Dalmati. Liburne, Stefan Vizantinac imenuje Taulantima i navodi da su pripravljali medovinu. Plinije govori o njima kao prvim stanovnicima liburnijske oblasti. Lucije citira autoritativnog Skilaksa iz Karijanda koji kaže: „Taulanti su narod ilirski“.

Narod Dalmata

Prema Pomponiju Meli, najstariji stanovnici Ilirika bili su Enheleji. Mela je izričit kad kaže: „Plemena koja sam identifikovao, sva znana, pripadaju narodu Ilira“. Stanovali su, kako navodi Bohart u svom Zemljopisu, na obalama reke Rizon gde su podigli istoimeni grad, danas Risan. Skilaks, koga obilno citira Ivan Lučić (Lucius), smešta njihovu zemlju između reka Neretve i Drine, napominjući da se Rizon nekada zvao Enhelej – nedaleko od ovoga grada živeli su Kadmo i Harmonija: „ I naziv drevne Enheleje okrenuo se da svedoči Kadmovu smrt“. Ovidije pominje Kadma i njegovu ženu; Kadmo se kreće vukući se po zemlji kao zmija, u rupi stanujući. Istorijski izvori smeštaju Autorijate u predeo najbliži epirskom, spominjući grad Ambrakiju i reku Eteron.

Ivan Lucijus, citirajući Skilaksa iz Karijanda (a, koga drugog?), zapisuje: „Dalje, na reci Naroni, nalazi se varoš Nestija; reka je prilično široka, obzirom da tri lađe na vesla mogu po njoj paralelno da brode. Od mora, pa do ove varoši, ima 80 stadija. Na ovoj zemlji, pokoljenjima, živi narod Mana što Iliri jesu. Pokraj Nestije se nalazi veliko jezero, pružajući se sve do teritorije plemena Autorijata. Jezero se nalazilo u dolini delte reke Neretve. S njima se međe nepoznati varvari, Hilima nazvani, koji na poluostrvu, blizu mora, stanuju… Iliri se do Jonskog mora pružaju“. Hili su bili, najverovatnije, Humljani, a pomenuto poluostrvo se odnosi na Pelješac.

O zemljama Ilira, Skilaks, u svom Periplusu, nastavlja: „Liburni, narod Ilira što pokraj mora boravi, prostire se do Korčule i Alkinojeve ade. Ovde je grčka trgovačka kolonija i luka Herakleja. Ovde živi i narod Lotofaga nazvan po jednom drvetu – ko okusi njegov plod sve što je znao će zaboraviti. Taulanti su, takođe, narod ilirski, sagradili su grad Epidamnus na reci Palamnus. Od Epidamna, do grčkog grada Apolionije, ima 50 stadija. Od Apolonije do Amantije ima 330 stadija; od Amantije je 60 stadija udaljena reka Eas, što u more utiče. Ova mesta okružuje Keraunijsko gorje Epira“. Strabon piše da su Taulanti bili najbolji i najveći ilirski narod, kao i Plinije. Stefan Vizantinac u Epir smešta pleme Perheba i kaže kako su brdo Pind po njima prozvali. Propercije veli: „ Ili, zašto su Perhebi, vrhove Pinda uzdrmali?“.

Pomponije Mela, za ilirsko pleme Partena, veli da je iz Makedonije otišlo u Ilirijum, ka penetskoj oblasti, gde su podigli grad Partu kraj potoka Ena, jer nisu mogli izdržati namete kralja Filipa, Aleksandrovog oca. U Srbiji, bliže obalama Dunava, Ptolemej pominje pleme Daorta, odnosno Dortika, što istoimenu varoš sagradiše. Među Partenima i Autorijatima, nastavlja Mela, živeli su Dasereti, još pre vremena kada se ta oblast počela, od Grka, Makedonijom nazivati.

Narod Dalmata, pominje se kao slovensko, odnosno srpsko pleme što, posledično, važi za sva ilirska plemena: „Sloveni što se nazivaju Dalmatima i Boemima, Srbi su“. Dalmati, veliko i moćno pleme, naseljeno na istočnoj jadranskoj obali, vodilo je protiv Rima četiri velika rata. Prvi, od 156- 155. godine pre Hrista, kada je vojskovođa Scipion Nasica razorio gradinu Delminion na Duvanjskom polju i potčinio Dalmate. Rat 119- 117.g. pre n.e. otpočeo je konzul Cecilije Metel jer su se Dalmati proširili sve do obale Jadrana. Prokonzul Gaj Koskanije osvojio je Solin, važan trgovački centar Dalmata, diktirajući poraženima pax Romana. Poslednji, četvrti rat, vođen je 34 i 33.g. pre n.e. Oktavijan je, Klis, glavnu gradinu Dalmata, osvojio i to je bio njihov konačni poraz pred brahijalnom imperijalnom silom. Ishodili su, za sebe, status federata.

Ptolomejeva mapa

Japodi, naseljeni između reka Kupe i Une, do Velebita i Vinodola, na području današnje Like, imali su status ograničene autonomije u Rimu sa poglavarom (Propositus Iapodum) na čelu, biranim iz vlastitih redova. Bili su vešti graditelji kamenih gradina, mesta sa oko 3000 stanovnika. Najpoznatije gradine bile su Humac, Vinčica, Vital i Latica. Najmoćnije ilirsko pleme bili su Liburni; naseljavali su Severnu Dalmaciju i Kvarner. Organizovani su u dekapolije, društvene grupe okupljene oko polisa. Bili su vešti trgovci i pomorci, naročito se ističući u građenju trgovačkih i ratnih brodova. Sa Rimom su ostvarili odlične trgovačke veze, gradeći ratne i trgovačke brodove za potrebe Carstva.

Za proučavanje istorije Ilirije, nezaobilazno delo je Farlatijeva Illyria Sacrum, osmotomna istorija crkve koju su, u ΧVIII i ΧIΧ veku, priredila tri italijanska jezuitska sveštenika: Filipo Ričeputi, Danijele Farlati i Jakobo Koleti. Služeći kao venecijanski vojni sveštenik, Ričeputi je uvideo potrebu za istorijom crkve u zemljama drevne Ilirije. Po povratku u Rim, 1720.g. podneo je crkvi kratak plan knjige. Uz papsku podršku, prvih sedam knjiga je objavljeno pod Farlatijevim imenom, uređivačem prvih pet tomova. Prvi tom je objavljen 1751.g. a preostalih osam 1819. godine.

Farlati kaže: „U istorijskom smislu, postoje dve Srbije, jedna Srbija je Primorje ili Primorska Srbija“. Primorska Srbija se još naziva i Gornjom Dalmacijom. Povremeno, Farlati upotrebljava termin Mediteranska Srbija tvrdeći da ona počinje od reke Cetine; u njen sastav ulaze Neretvanija, Zahumlje, Travunija- Konavle i Duklja: « Neretljani, Zahumljani, Travunjani- Konavljani, Dukljani – svi su Srbi“. Po Farlatiju, žestoki Srbi sa Neretve prokrčili su put stvaranju srpskih županija i, najposle – srpskoj državnosti: „Narod Srba, nemilosredno agresivan i njina gospoda, od četiri županije, kraljevstvo Srba u primorju ustanoviše“. Sa Neretve se vlast širi na Zahumlje tj. Travuniju, sa središtem u Trebinju; eponimni Pavlimir započinje obnovu države, gde Duklja postaje centar srpske državnosti – tu je osnovana srpska crkva pod čijom jurisdikcijom su bili Bar, Budva, Kotor, Ulcinj, Svač, Skadar, Drivast, kao i Srbija, Bosna, Travunija, Zahumlje i Neretvanija. Nakon pripajanja Neretve Zahumlju, priobalje, između Cetine i Neretve, naziva se Krajinom, «područje koje u celosti pripada kraljevstvu Srba“. Deo Primorske Srbije, od Cetine prema istoku, uključujući Gornju Dalmaciju, naziva se vojvodstvom sv. Save ili Hercegovinom.

Ko su bili Tračani

Po Farlatiju, unutrašnjost Srbije naziva se Zagorjem: „Zagorje se sastoji od dva dela, Bosne i Rascije-Raške. Neki smatraju da su imena Srbija i Rascija jedno te isto. To nije tačno; Rascija se ne može izjednačiti sa Srbijom, niti Srbija sa Rascijom. Rascija je samo jedan deo Srbije. Ova zabuna verovatno proističe iz činjenice da se raška liturgija služi i u Srbiji i u Rasciji“.

Antički pisci slažu se u jednome, kada o Tribalima govore kao o samosvojnom narodu. Strabon ih ubraja u Tračane, Stefan Vizantinac u ilirska plemena. Područje koje u celosti pripada kraljevstvu Srba. Po Platonu, Tračani su pripadali ogranku skitskog naroda. U Homerovoj Ilijadi, bili su saveznici Prijama u Trojanskom ratu. Pored Tribala, Strabon pominje sledeća najveća tračanska plemena: Bese, Dentelete, Gete, Mede, Meze i Serde.

Tračka plemena zauzimala su, relativno, veliki prostor te ih, Herodot, naziva najvećim narodom. Mnogobrojna tračka plemena često su vodila međusobne žestoke ratove intenzivirane od VI veka pre n.e. Olibije beleži: „Pošto Tračani sa svih strana okružuju Vizantince, prostirući se od mora do mora, stalno su u mučnom ratu sa Tračanima, budući da nije moguće zauvek se osloboditi njihovog neprijateljskog delovanja, čak ni posle uspešno provedenih priprema do pobede. Varvarski narodi i njihove dinastije suviše su brojne. Kad se prvi pobede, na njihovo mesto pristižu drugi, treći, još besnije napadajući od prvih. Nikakve prednosti nema od plaćanja danka ili čvrstog ugovora. Pitam se, šta je opasnije od lošeg suseda i strašnije od rata sa varvarima?“

Mapa stare Trakije

Tračanima vladaju Trako-skitske dinastije. Dolaskom Rimljana, njihova zemlja je pretvorena u provinciju. Jezik im spada u tzv. dako-mezijski, sličan trako- ilirskom. Trački jezik danas je nemoguće rekonstruisati mada je ostalo dosta inskripcija na grčkom pismu. Latinski nazivi za Trakiju: Threcum, Threce, za Tračane: Threces, Threici, dolaze iz grčkih i povezane su nazivima Treici, Traci i, u vezi su imena Troje i Trojanaca. Svetonije misli da ime Tračana (Threcum, Threces), stoji u vezi sa gladijatorima (gladiatores) jer su se Tračani, navodno, dobro služili mačevima, sekući (truces, threces) neprijatelje. Odakle možemo vući vezu sa sanskritom i imenom Srba (Sarbh, seći, dekaptirati).

Evo sličnih reči u tračkom i srpskom jeziku: bhel / belo, sjajno; brioun brion / brijati se; briza / (b)riža, pirinač; brynchos / b→d, brekati, drečati, praviti galamu; bryttion / b→v vrutak, vriti (kad vri voda); disza / disati, uzimati vazduh; dizos / dizati; dinupula / dinja; genta, genton / g→ž, žetva; germe / germa, kvasac; manteia / mantija; zena / žena; rhomphaia / rmpalija, snažan muškarac, onaj ko može da ruši, razara; sica / sekač, nož; skalma / kama, vrsta noža; skarke / škripa, krckanje, škripa šarki; titha / (t)si(th)sa, sisa; zelmis / šlem, helm; zira / zira, tunika, gornji deo odeće; zelas / zelje; zibynthides / šibica. Natpis: ΗΎΖΙΧ ΔΕΛΕ ΜΕΖΗΝΑI možemo prevesti kao Uzija Dela, moja žena.

Oko tumačenja tribalskog imena postoji niz nedumica. Sa više ili manje dovijanja, njihovo ime tumačili su Han, Tomašek, Krečmer, Usener, Georgijev, itd. Pored Herodota, najstariji grčki istoričari, na prostoru današnje Srbije (Panonija, Pomoravlje, Podunavlje), pominju, uz Ilire i Tribale, Sigine i Agatirse, narod Sarmata naseljen na ovim prostorima u XIII veku pre naše ere. Prema ocu istorije, Tribali u V veku pre n.e. žive u Pomoravlju: „ Iz Ilirije teče prema severu reka Angro i uliva se u Brong, u Tribalskoj ravnici a Brong se uliva u Istar“.

Tribali, ilirski Srbi

Plinije, pišući o Dardanima, Celegrima, Mezima, Trakima i Skitima kaže: „Sa leve strane Dardanaca prostiru se Tribali i Mezijska plemena“. Po Pliniju, Dardanci su živeli na tribalskoj teritoriji. Prema arheološkim istraživanjima M.Stojića Tribali su naseljavali oblast celog srpskog Podunavlja, Pomoravlja, Posavine, Kolubare, istočne Srbije, severozapadne Bugarske i, na jugu, Srbije do Skoplja. Za njih se vezuju nalazi kneževskih grobova (srebreni i zlatni pojasevi tipa Mramorac). Po Stojiću, boravak Tribala na ovim prostorima traje kontinuirano od XIII veka pre.n.e. Na osnovu bogatog arheološkog materijala, utvrđena su četiri perioda u razvoju Tribala: prototribalski (gvozdeno doba I, XIII – IX vek pre n.e), ranotribalski (gvozdeno doba II, VIII – VII vek p.n.e.), tribalski (gvozdeno doba III, VI – IV vek p.n.e.) i, posttribalski (gvozdeno doba IV, III – I vek p.n.e.). Vrlo blizak narod Tribalima bilo je skitsko pleme Sigina, kako ih Herodot naziva, trgovcima na malo; naseljavali su oblasti Bačke, Banata i Transilvanije. Na ušću Save u Dunav, podigli su grad Singidavu, današnji Beograd. Gradinu Singidavu, kao veliko naselje Singa, pominje sholastičar Apolon sa Rodosa 240.g. pre naše ere; tu su se, na ušću Save u Dunav, navodno, iskrcali Jasonovi Argonauti. Sa imenom Sigina povezuje se istoimeni grad na reci Morišu; reč sing u keltskom značenju beo ima praindoevropski koren te potonje ime grada je njegova poslovenjena verzija. Poslovenjena imena Singidave su Segedin i Segestika.

Prvi pomen o Tribalima ostavio je Tukidid, lociravši ih u susedstvu kraljevine Odriza, na reci Isker (današnja Bugarska). Komediograf Aristofan, u Pticama, na scenu izvodi tribalske bogove kao najvarvarskije od svih božanstava. O ratnim pohodima Tribala, obaveštava nas nekoliko antičkih istoričara. Napad Tribala na Abderu opisao je Diodor. Kada se očekivao pad Abdere, Tribale je oterao rimski vojskovođa Hadrijan. Vođa Tribala, kako beleži Aristid, zvao se Hales. Tokom vremena, Tribali su razvili vrlo jak vojni i odbrambeni sistem, sačinjen od mnogobrojnih utvrđenja od zemlje i palisada (palanke). Sve veće oblasti dolina i reka, plodne kotline i obronci brda, bile su okružene mnogobrojnim utvrđenjima. Posebno moćan sistem napravljen je na planini Juhor. Uopšte, dominirali su ravnicom južne Srbije, prostorom južne i zapadne Morave, zapadnom Bugarskom i donjim tokom Dunava.

Srednjevekovni pisci Tribale nazivaju Srbima. „Tribali su Srbi,“ kaže Manuel II Paleolog. Navodeći Halkokondila, Adolf Bastijan kaže da su Tribali ilirski Srbi i nastavlja: „ Tribali, ilirski Srbi, dolaze od Dunava i Hrvatske i iz zemlje Prusije, sa severnih mora, kao i iz Sarmatije, današnje Rusije“. Mehmed Osvajač, pišući o vojni na Srbiju, koristi za zemlju naziv Tribalija, opisujući srpski grb (glava vepra provodena strelom), kao insigniju Tribala. Za ovoga osmanliju Halkokondilo kaže: „Mahmud, sin Mihajla Tribala, što znači Srbina po majci a Grka po ocu“. Honijata zapisuje: „Brzo nakon ovoga, on zarati protiv naroda Tribala koje neki nazivaju Srbima, takođe“. Nikola iz Damaska je zabeležio kako su Tribali u borbama, snage postrojavali u četiri borbena reda: napred su bili najslabiji, potom najsilniji, onda konjanici i, na kraju, žene. One su, grdnjama i proklinjanjem, sprečavale bekstvo boraca. Zanimljivo je da su na šlemovima imali ucrtane oči, obojene zbog uverljivosti, pa se, za tribalske ratnike, govorilo da imaju dva para očiju što je kod Grka izazivalo strah, ukočenost i zaprepaštenje. Takođe, imali su mnoštvo čamaca i rečnu flotu.

Mapa Tribalskog životnog prostora

Prema Demostenu, makedonski kralj Filip je zaratio protiv Tribala 344-343 g. kada je vodio rat protiv Ilira. Isokrat, u svom govoru 342. godine pre naše ere, ističe slogu i moć ovoga naroda dok Justin beleži Filipovo ranjavanje u boju sa Tribalima. Pre ovih neprijateljstava, tribalski konjanici služiše kao najamnici u Filipovim trupama protiv Skita i u dinastičkim borbama u Tesaliji kod Metone 353. godine pre n.e. kada je Aleksandrov otac ostao bez oka. 335.g. Aleksandar Makedonski kreće na Tribale iz grada Amfipolja, u Trakiji. Nakon što je odbacio Tračane, sudario se sa tribalskim kraljem Sirmom i potukao ga. Sirmo je bio prinuđen da traži mir i potpuno se povinuje Makedoncu koji nastavlja svoj pohod na istok.

Manji kontigent Sirmovih pešaka sačinjavao je deo vojske Aleksandra Makedonskog prilikom njegovog daljeg pohoda. Jedan od zaslužnih vojskovođa iz redova Tribala zvao se Stamen(ko). Posle imperatorove smrti, na Tribale su udarali Autarijati i Kelti – Skordisci. O tome piše Apijan: „Sada pak postoji mnogo i to vrlo znamenitih ilirskih plemena, što je prirodno u tako velikoj zemlji i ta plemena žive na prostranoj teritoriji Skordiska i Tribala; oni su se do te mere međusobno istrebljivali u ratovima da su Tribali, ukoliko bi preživeli, prebegli preko Dunava, Getima“.

109-108.g. pre naše ere, Eutropije beleži da je konzul Minucije Ruf ratovao u Makedoniji sa Skordiscima i Tribalima, pristiglim sa severa. Pohod Marka Krasa na Meziju i Tribale, odigrao se 29- 28 g. pre n.e. Posle njihovih pohoda, konačno su ih pokorili Rimljani, a veći deo je, kako veli Eutropije, umakao preko Dunava, kod Geta. U vreme cara Klaudija (41- 44.g.), pominje se prefekt Mezije i Tribalije. Dion Kasije (150 – 235), veli da u Meziji, osim Meza, žive i druga plemena „koja se nekada Tribalima zvaše“. U trećem veku postoji oblast Tribala odakle je, zbog čestih ratova, stanovništvo odlazilo, uglavnom put Hercegovine i Crne Gore. Tokom vladavine Dioklecijana i Maksimijana, pored oblasti Tribala, pominje se i grad Osijek, na ušću Iskera u Dunav, gde su donošeni carski ukazi. Izuzetno važan je podatak Viktora Aurelija da je Maksimijan Herkulije Tračanin, pre nego što je postao car i Dioklecijanov partner u vlasti, bio predsedavajući Tribalije Ovo podrazumeva postojanje posebne prefekture Tribala u provinciji Meziji. Oblast Tribalije se kasnije pominje kao Trivalis ili Travana, Travunija – srpska srednjevekovna država. Tribali, ilirski Srbi, dolaze od Dunava i Hrvatske i iz zemlje Prusije, sa severnih mora, kao i iz Sarmatije, današnje Rusije.

Najstariji pomeni srpskog imena

Najstariji pomen Srba odnosi se na antičku grčku zbirku natpisa ( skupljeni zapisi na grobnim pločama, spomenicima, posudama, itd.) iz 446. godine pre Hrista i glasi Serbilies . Olga Luković Pjanović, u delu Srbi, narod najstariji, iznosi niz primera iz Zbirke potvrđujući rasprostranjenost i starinu srpskog imena u antici: Surbis, Srbin (4428), Surbios (4429), Urna srbina Stefana (3378), Serb, Srbin (3702), Antonije Srbin, (2187), Luka Srbin (2244), Srbin Rufus (4152), Tito /Titus/ Srbin (5101), D. Srbin (5821), Srbin Fabije (6752), Srbin Vitalije (8572), Srbinu (1952). U zbirci Grčki natpisi Sicilije i Italije nalazimo, između ostalih, sledeće natpise: Srpkinja Ekonimija (5995), Srpkinja Onasiđa (335), Srbin (1032), Serbanda, Srbenda (2098), Serbelija, (2343), Serbatos (1048).

U Zbirci iz Beotije, uz natpis pod brojem 585, označena su imena palih boraca na bojnom polju kraj grada Tanagre. Među njima je i jedan Srbin, Serblije. U jednom natpisu sa Peloponeza, na grobnoj ploči, jasno je označeno čiji je pokojnik sin: «Lukije, Srbina Maksima sin». Sa egejskog ostrva Dela, dolazi nekoliko nadgrobnih natpisa gde se pominju Srbi: sin P. Srbina P (690), G. sin Srbina L (690), P. sin Srbina K (690), Srbin, (698), Serbelija, Srpkinja, (698). U istoj zbirci, označen je pod brojem 669 nadgrobni stećak, u selu Bujurdere blizu Konstantinopolja, na kome je urezano ime jednog Srbina, člana državne uprave, komandanta ili načelnika gradine: G. arhont Srba. Uz njegovo ime urezano je i ime njegove supruge Nade – arhontkinje. Suedin leksikon Thesaurus Linguae sačuvao je ime jedne frigijske Sibele imenom Sarbis: „Frigijska Sibela što su je nekoć nazivali Srpkinjom“.

Drevno pleme Srba, pomenuto u istorijskim tekstovima, odnosi se i na Plinijeve Seurbe, stanovnike Luzitanije, naseljene u oblasti istoimene reke Minjo, između reka Korado i Lim, u današnjem Portugalu. Svrstavaju se u pred-romansko stanovništvo Portugala. Za portugalske istoričare Suerbi su isto što i Serbi, tj. Srbi: «Seurbi, na latinskom Srbi, pripadaju mnogobrojnim plemenima pred- romanskog stanovništva Portugala. Srbi su živeli u oblasti reke Mine, po kojoj se zove cela oblast, na izvoru reke Korado, do reke Lim, na severu zemlje“. Seurbi su pripadali narodu Lužice, odnosno severnim Srbima – ove krajeve naselili su od HII do IH veka pre naše ere, u vremenu kada su Raseni naselili sever Italije. Prostor Luzitanije nazvan je po Lužici. Pored Seurba, izvori pominju bratstvenička plemena Sera, Lugija i Pešića. Bili su pod uticajem keltske kulture i zbog toga su prozvani Keltićima – no, jedino što ih sa narodom Kelta vezuje je njihovo zajedničko indo-evropsko poreklo. U IH veku pre naše ere, osnovali su svoj glavni grad Mirobrigu u istoimenoj oblasti, potom i druge gradove: Lakobrigu, Arhibrigu, Nestabrigu, Manibrigu, Bratoleum…

Prostor Luzitanije

Amijan Marcelin, koga citira Gebhard, piše o Srbima u Aziji do IV veka, kada dolaze na sever Evrope, u današnju Nemačku. Reka Laba (Elba), veli Vibijus Sekvester, deli Srbe i Nemce kod mesta Srbišta. Nemačka plemena bila su razvučena od Helvecije, preko Boemije, pa sve do Elbe. Helveciju su naselili 50.g. pre naše ere, kako piše Gaj Julije Cezar u Galskim ratovima. Duž ove reke nići će, za kratko vreme, mnogobrojna srpska naselja i gradovi. Franački Anali pominju Srbe sa Elbe: «Posle nekoliko dana, povrati se iz Niemingena u Ahen i posla Karlovog sina (Čarlsa) u zemlju Sklavina koji se zvaše Srbima sa reke Elbe. U ovoj kampanji Miloduh, knez Sklavina bejaše ubijen. Armija je načinila dve utvrde (zamka): jedan na obali reke Sale a drugi na Elbi».

Srbi, u vrlo kratkom vremenu, zauzimaju teritoriju centralne i severne Evrope, obuhvatajući teritorije današnje Slovačke, Češke, Poljske, Nemačke, delove Mađarske, Ukrajine, Belorusije i Rusije. Topografija tla, na kome se srpski etnik jasno imenuje, je severoistočno od Bosfora. Čak šest naselja u Poljskoj dobija ime Srbinovo, dva su u Nemačkoj.

Srbi su, već odavno naseljeni u Podunavlju, već početkom V veka, što dokazuje aktivnost episkopa Nićete u Remezijani (danas Bela Palanka), o čemu kaže Enciklopedija Britanika sledeće: „Niketa iz Remezijane (rani V vek), grčki episkop, teolog i kompozitor liturgijskih stihova, čija je misionarska aktivnost i pisanje rezultovala hristijanizacijom srpskih slovenskih regiona i uvođenjem latinske kulture među proste varvare u dolini donjeg Dunava. Drugi patristički pisci, uključujući istoričara crkve iz V veka Genadijusa Marseljskog, smatraju Niketu zaslužnim za promovisanje latinske crkvene muzike među novokonvertovanim primitivnim Srbima koja se koristi u obredima od subote uveče do nedelje ujutro“.

Plinije Cecilije kaže: „Pored Kimerana stanuju Meotici, Vali, Srbi Zingi, Psesi»… Klaudije Ptolemej, u svojoj Geografiji, nepuna dva veka posle ovog Plinijevog navoda, zapisuje: „Između Keraunskog gorja i reke Ra naseljeni su Orineji, Vali i Srbi». Po njemu, Srbi obitavaju na području Zakavkazja u zaleđu Ponta, krajem II veka posle Hrista. Ptolemej nas izveštava i o gradini Srbica (današnja Gradiška u Panoniji), što upućuje na preistorijsku starost naselja jer su gradovi, sa ovim imenom, postojali u Maloj Aziji pre dolaska Grka. O tome svedoči grčko preimenovanje reke Srbice i grada Srba u Ksant i Ksantos. Identični toponimi iz Likije nalaze se i u današnjoj hrvatskoj Lici, odvajkada naseljenoj Srbima. Navedeni Plinijevi Serbi i Ptolomejevi Serboi javljaju se u Panoniji i istočno od Bosfora gde se uklapa prostor tzv. Tripoljske civilizacije čiji su nosioci bili Sloveni na tlu Ilirika; ovu oblast oni su nazivali Severinom, Inorikom, Sabatijom…

Knjigu po kojoj je rađen feljton i ostala izdanja autora možete pronaći na internet adresi:    www.vandalija.co.rs

Izvor: CEOPOM-Istina

Komentari

2 Komentara na Srbi u pisanim izvorima (1)