Bošnjaci – verska zajednica i „nacija“ bez nacionalnih ambicija

Istorija i razvojni put naroda koji danas žive na prostoru zapadnog Balkana, neraskidivo su povezani. Različite epohe, politička previranja, interesi velikih sila, religija te nivo svesti o potrebi zajedničkog života, uslovljavali su živote običnih ljudi. Paradigma sukoba i stalna insistiranja na razlikama među narodima otvaraju nužnost i opravdanost aktivnog ali drugačijeg načina razmišljanja.

Prepoznatljiva i destruktivna, veća mobilnost političke i verske kvazi-inteligencije u Sarajevu pravdala se i hranila navodnim rastom srpskog i hrvatskog nacionalizma, te međunarodnom političkom konstelacijom, ističući u prvi plan i promene u geopolitičkoj sferi i opšti položaj islama i BiH u politikama velikih sila na Balkanu (posledice Aneksije, Balkanskih ratova, Socijalizma, proteklog rata i Dejtonskog ustava koji je inaugurisao međunarodni protektorat jednako u teoriji i praksi), bitno su uticali na način na koji su se bošnjački političari, verske vođe i inteligencija uključivali u raspravu o nacionalnom identitetu bosanskih muslimana.

Prava debata nikada nije ni postojala jer su o dilemama definicije vlastitog identiteta odlučivali nedoučeni politički komesari Stranke demokratske akcije i verska ulema, fokusirana na vrednosti islama i njegovu kompatibilnost sa društvenom modernizacijom i novim ustavnim uređenjem. Način na koji su Muslimani pa Bošnjaci postali taoci razumevanja svoga kolektivnog duha i identiteta samo u okviru verske svesti rezultat je proistekao iz učešća naroda u tom verskom pokretu koji je sebe nazivao strankom. Upravo je SDA, kao fundamentalistički pokret koji je osnovao Alija Izetbegović, sa takozvaniim Mladim muslimanima, gurnuo Bošnjake u dinamičnu konfrontaciju prvo sa Srbima, zatim sa Hrvatima i na kraju, kroz rat u tzv. Cazinskoj krajini, i u rat sa samim sobom. Danas taj radikalni pokret sarađuje sa svim poznatim verskim grupama i organizacijama u svetu – on ideološki i logistički podržava i sponzoriše najveće svetske, terorističke organizacije (Al kaidu, Islamsku državu-DAEŠ, Front al Nusra, Hamas, Lashkar e Taibah, Boko Haram… ) čak i šitski Hezbolah u određenoj meri. Svim svojim političkim merama i ciljevima, lažnim i površnim obećanjima vlastitom narodu, SDA nastavlja sukobljavati vlastiti narod sa komšijama, regionom i celom Evropom. Na ovaj način SDA sprečava Bošnjake da formulišu vlastitu nacionalnu svest sa svim istorijskim i etnogenetskim konsekvencama, te uništava i mogućnost opstanka BiH.

Šta su, u stvari, Bošnjaci, danas?! Jesu li baš „Bošnjaci“ ili su, još uvek, pomalo i „Muslimani“ ?! Da li je reč o Južnim Slovenima, tračkom plemenu „Besi“ ili Vizigotima sa ilirskim genom i pedigreom – je li, baš, reč o naciji, koja je na put vlastite posebnosti krenula sa heretičkih- bogumilskih pozicija ili tek o „pravim muslimanima“ u kojima se spletom sudbinskih kataklizmi i istorijskih okolnosti, nataložilo mnogo smrada najgore predstave komunizma?!

Ta neosporna posebnost – taj nesavršeni istorijski kolektivitet i nacionalni specifikum kao signum jednog šireg interesa i višeg oblika grupne svesti, sve je od toga pomalo. Ali šta je više od toga – šta je u njemu dublje i trajnije – to i jeste predmet ove analize i njen zadatak: da principe nacije i njena svojstva ne izvodi iz glave već iz stvarnosti – iz onoga što ona jeste a ne kakva bi mogla ili trebalo da bude.

Priča o Turskoj, o Austro-Ugarskoj ili o „drevnom bošnjaštvu“ i bogumilima je već odavno puka mitomanija o kojoj se ne može razložno ni razgovarati. Politički obrazac na kome je baziran ideološki pristup takvom poimanju vlastite nacionalne zajednice najpotpunije i najbesmislenije je iskazan u jednom pismu upućenom Adolfu Hitleru u vrijeme Drugog svetskog rata:

„FIRERU NAŠ!

… Mi Bošnjaci kao Goti, tj. kao germansko pleme pod imenom „Bosni“, došli smo u Trećem veku sa severa na Balkan u tadašnju rimsku provinciju Iliriju. U Šestom veku, za vreme vladavine Teodoriksa kralja Istočnih Gota, čijoj državi je pripadala i Ilirija, kao gotska, granična provincija, koja je na istoku dopirala do Drine, izmenili smo stari rimski naziv za našu zemlju, narodnim imenom „Bosna“, u starom narečju „Bosen“, što je značilo „dobar čovek“. Suprotno od „besan“ što znači „loš čovek“. Pošto je naša zemlja bila nadaleko poznata po lepim predelima, dali smo novoj domovini ime Bosna, u nameri da je označimo kao dobru i lepu zemlju. Zbog toga smo i glavnoj reci u zemlji dali ime Bosna.

U šestom veku došli su Sloveni u našu zemlju pod imenom Srba i Hrvata. Naši preci, kao Goti, uzeli su ih za radnike na svojim posedima, jer su tada bili upleteni u užasne borbe sa carem Istočnog rimskog carstva, Justinijanom. Razlike u duhovnim i antropološkim osobinama između nas Bošnjaka s jedne strane i slovenskih plemena, dakle Srba i Hrvata s druge strane, održale su se do danas. Devedeset posto Bošnjaka imaju tanku, plavu kosu, plave oči i svetlu boju kože a osamdeset posto Srba i Hrvata, debelu crnu kosu, crne oči i tamnu boju kože. Bošnjaci su poznati kao ljudi otvorenog karaktera, a Sloveni su ponizni, o čemu, kod nas u narodu, postoje mnoge anegdote.

Srbi su odmah, po dolasku na Balkan prihvatili Istočno hrišćanstvo, Hrvati rimo-katoličko, dok su Bošnjaci ostali čvrsto pri svojoj gotskoj, arijskoj veri, prema kojoj Isus nije Bog, već samo božansko biće, ali najsavršenije. Ovu veru pod narodnim imenom Bogumila, što znači vere Bogu mile, zadržali su do dolaska Turaka 1463. godine. Onda su svi odednom, primili islamsku veru, jer su Islam, kao i naša bogumilska vera u dlaku isti po verskim načelima, tj. u odnosu na božanstvo – da je Bog svemoguća, nevidljiva sila, a Isus njegov prorok. Oni su ostali uporni u tome da zadrže kukasti krst, koji su kao Goti doneli u Iliriju, odnosno Bosnu i svoje grobove ukrašavali tim znakom da bi naglasili razliku između sebe i doseljenih Slovena – Srba i Hrvata (vidi priložene fotografije 1, 2, i 3.). Nakon prihvatanja Islama oni su kao muslimani, premda Islam ne trpi nikakve druge oznake osim islamskih, na nadgrobnim spomenicima, zadržali taj znak na pojedinim od njih (vidi fotografiju br. 4). Kukasti krst se veoma često sreće na bosanskim, narodnim vezovima i tkanju. U Srbiji i Hrvatskoj nema nigde traga kukastom krstu.

Jedan od glavnih razloga prelaska na Islam, pored gore pomenutih, istih osnovnih načela veroispovesti, bio je što je istočno-rimska crkva (Srbi) i zapadno-rimska crkva (Hrvati i Mađari), vodila protiv naše države krstaške ratove zbog toga što smo, navodno, nevernici. Tome naprotiv, od upada cara Justinijana u našu gotsku državu pa do osnivanja naše, bosanske banovine i kasnijeg kraljevstva, bogumilska vera je državno, bila priznata…

Bosna ima svoju sopstvenu kulturu koja se ogleda u bosanskom načinu gradnje, sopstvenoj ornamentici, narodnim vezovima i tkanju, u bosanskim poljoprivrednim oruđima, a osobito u lepoti i bogatstvu naših narodnih pesama, koje su se i velikom Geteu (Goethe) dopale i za koje je on rekao da su najlepše na svetu. Šta više, on je jednu i preveo (Hasanaginica).
Naš bosanski govor uzeli su Srbi i Hrvati (Vuk Karadžić i Ljudevit Gaj) za svoj književni jezik, jer dok su Srbi skoro 500 godina bili robovi Turaka, a Hrvati to isto 800 godina bili Mađarima, mi Bošnjaci, smo svo to vreme bili slobodni i bili u stanju i imali mogućnosti da naš narodni govor izgradimo i usavršimo. Fireru naš! …“!

/Delovi „Memoranduma“ koji je u jesen 1942. godine upućen Hitleru sa naznakom: „Njegovoj ekselenciji Adolfu Hitleru, Fireru nemačkog naroda – Berlin“/

Kao autori ovog pisma pominju se Uzeiraga Hadžihasanović, njegov zet Mustafa Softić (gradonačelnik Sarajeva) i inženjer Suljaga Salihagić iz Banja Luke. Ovde se jedino mogu videti politički motivi i ništa drugo što bi bilo vredno komentara na ovakav pristup, tim pre jer su priče o Gotima i kukastom krstu, u istoriji, prvi i zadnji put pomenute.

Ideja „muslimanske nacije“ kao etničke grupe globalnog tipa, kakvim god konotacijama bila označena, predstavlja pojavu vezanu za razdoblje socijalističkog političkog sistema u Bosni i Hercegovini, što znači da je u tom periodu nastala i svoju funkciju završila, okončanjem neposredno nakon kraha tog poretka u krvavom međunacionalnom ratu. Podele i razumevanje vlastite etničke grupe kao nacije u ovoj etničkoj zajednici, vidljive su i krajem devetnaestog veka, nakon austro-ugarske okupacije te u periodu pred Prvi svetski rat. Određene elite, posebno pisci, poput grupe koja se vezuje za „Behar“, izjašnjavali su se kao Hrvati, drugi, okupljeni oko „Gajreta“, bili su bliži srpskom nacionalnom pokretu. Treći, pak, poput intelektualaca koji su pisali i objavljivali u „Biseru“, smatrali su da Bošnjaci treba da se priključe širem, nadnacionalnom pokretu panislamizma. I da im, pored Islama, drugi identitet ne treba.

Međutim, čak i površan osvrt na istorijsku i kulturnu konstrukciju nacionalnog identiteta u časopisima Behar, Gajret i Biser pokazuje da je nacionalni identitet shvaćen dosta površno, tačnije da je formulisan više kao političko opredeljenje nego kao unapred dati, jasno definisani, razumljiv i fiksiran specifični identitet narodne zajednice, kako su sebe shvatali i promovisali srpski i hrvatski nacionalni pokreti.

Dok se prava debata na stranicama bošnjačkih časopisa fokusirala na vrednosti islama i njegovu kompatibilnost sa društvenom modernizacijom, nacionalna identifikacija (Srbin ili Hrvat) bila je, čini se, više pitanje političkog opredeljenja.

Svaki razgovor o početku razumevanja muslimanske zajednice kao etničke grupe globalnog tipa neodvojiv je od zalaganja kralja Petra Drugog koji, u duhu porodične tradicije Karađorđevića, pokazuje poseban senzibilitet, dobru nameru i razumevanje položaja bosanskih muslimana te njihove važnosti u političkim odnosima. Zalažući se iskreno, u izbeglištvu, u uticajnim zemljama zapadne alijanse, za rešavanje nacionalnog pitanja bosanskih muslimana, kralj Petar (to je onaj kralj koji je maloletan napustio Jugoslaviju 1941. godine – i nije kriv nikome ni za što) je, upućujući Božićnu poslanicu i čestitajući novu 1963. godinu, zaželeo sve najbolje narodima Jugoslavije: Srbima, Hrvatima, Slovencima i Muslimanima. Nakon oštrih kritika koje su mu upućene od ekstremne srpske emigracije koju je predvodio Momčilo Đujić, kralj Petar je skoro čitavo svoje obraćanje na Svesrpskom kongresu, 23. juna 1963. godine u Čikagu, posvetio ovom pitanju:

„…Nedavno sam od jednog pametnog mislioca čuo jednu definiciju politike koja mi se mnogo svidela i koja kaže: „Politika je razumno i smišljeno organizovanje narodnog života i državne stvarnosti“! Počinjem sa ovim navodom kako bih dodirnuo pitanje, koje je poteklo baš od jedne vaše sastavne organizacije, povodom moje Božićne poslanice. Zamereno mi je što sam posebno spomenuo muslimane. Smatra se to kao nekakvo cepanje srpskog naroda, kao priznanje izvesne četvrte narodnosti u Jugoslaviji. Pa se izjavljuje bojazan da mi takva izjava nije na neki način podmetnuta. Nije kraljevo da vodi politiku, ali je kraljeva dužnost da objasni svome narodu svoj stav. Tim uverenjem sam inspirisan kad pristupam ovom objašnjenju.

Nije kralj Petar Drugi izmislio muslimane, no su se oni kao takvi afirmisali od prvog dana zajedničke države. Njihova ogromna većina je od prvih ustavotvornih izbora glasala za svoju Jugoslovensku muslimansku organizaciju. Kroz sve popise stanovništva izjašnjavali su se velikom većinom za muslimane – Jugoslavene. Naši muslimani su uvek bili državotvorni, služili državi i njezinom jedinstvu i nikada nisu zastranili stranputicom separatizma… To je njihovo pravo samoopredeljenja i mi ga imamo poštovati.

Mi Srbi se nikada nismo bavili nasilnim posrbljivanjem. Najmanje bi nam takav posao bio danas potreban. Mi Srbi ne treba da zaboravimo da su u odbranu srpskog življa u NDH od ustaških zločina, prvi ustali baš najugledniji muslimani. Bilo je, istina, muslimanskih otpadnika i u ustašama, ali je ološa bilo uvek i u svim narodima. Narod se međutim ne ceni po ološu no po svojoj eliti… i zato, sledujte primer vaših najvećih političkih predaka i uzora, i poput njih, prihvatite najtešnju saradnju sa muslimanima, kao jednu od osnovnih aksioma naše konstruktivne politike. Na tom planu imaćete vazda i moju kraljevsku podršku, i podršku baš našeg naroda iz zemlje. Jer mi je i otud skrenuta pažnja na muslimane i učinjena sugestija da se s njima stupi u vezu i saradnju. Možda će neko od vas pomisliti: „Zar je pitanje muslimana toliko važno da mu kralj toliko pažnje posvećuje?!“ Biću kategoričan: ZAISTA JE VAŽNO“!!!

Za srpski i bošnjački narod (tada nepriznati muslimanski) ovo je bio višeznačan govor politički važne osobe, naročito u krugovima zapadnih zemalja (a posebno u Velikoj Britaniji) koje su bitno uticale, uprkos socijalističkom uređenju Jugoslavije, na mnoga važna unutrašnja i međunarodna pitanja. Nesumnjiva je važnost međusobnih odnosa dva naroda, pozivi na razumevanje i zajedništvo, umesto mržnje koja rađa strah a okončava ubijanjem. Kralj Petar Drugi Karađorđević bio je veliki prijatelj muslimana-Bošnjaka a to je bila i čitava kraljevska porodica Karađorđevića. Njihova politika je respektovala i nikada nije sputavala tu pozitivnu istorijsku i nacionalnu svest kao jedinstveno stremljenje jedne zajednice da se njen identitet i suština, ta objektivna realnost pozitivne svijesti, ne samo politički potvrdi nego i da se ispolji.

Prijatelj svih naroda bivše Jugoslavije, kralj Petar Drugi je maloletan dočekao rat (prethodno je zemljom u njegovo ime vladalo namesništvo, sve do 27. marta 1941) – i maloletan je otišao iz zemlje. Za razliku od fanatika iz Sarajeva, on je imao snage, pre Titovih foruma, Centralnih komiteta, i svih muslimana u komunističkoj vlasti, da na međunarodnoj sceni otvori to pitanje i ubrza proces priznavanja jednog evropskog identiteta – nacije koja mora znati da samo osećanja, instinkti i refleksi ne znače ništa ako ne postoji razvijena svest o pripadnosti velikim narodnim zajednicama i ljudskom rodu u celini.

Uprkos dobrim namerama, sve dileme oko razumevanja vlastitog kolektivnog identiteta ostale su nerazjašnjene i sredinom dvadesetog veka, kada su odlukom partijskih foruma komunisti odlučili da u formalnom smislu odrede ime novog nacionalnog subjektiviteta a da suštinski sadržaj i njegovo definisanje prepuste vremenu i političkim prilikama. Raskorak između stava komunističkih elita i populacije (i tutorski odnos elita prema populaciji), te ekstremna fragmentacija unutar iste etničke zajednice odlično ilustruje izjava Hasana Grapčanovića, jednog od istaknutijih socijalističkih političara, šefa Službe državne bezbjednosti, u intervjuu datog Slobodnoj Bosni, neposredno po okončanju rata, 22. marta 1996. Tom prilikom Grapčanović podseća da su se mnogi istaknuti bosanski intelektualci “muslimanskog porekla” pre popisa stanovništva 1971. deklarisali kao Srbi i Hrvati i da su uvođenje nove nacije videli kao pritisak vlasti u odnosu na vlastiti identitet. Među njima su bili i Meša Selimović (Srbin) i Mak Dizdar (Hrvat). Evo kako je novo ime (Musliman) promovisano i kako je to “rešeno”:

“…Mi, recimo”, kaže Grapčanović, “držimo u jednom gradu predavanje u kojem muslimanskom narodu objašnjavamo da ne treba imati straha da se na popisu izjasne kao Muslimani, a odmah iza nas dolazi književnik Alija Nametak da poništi sve što smo rekli i objasni da Muslimani ne postoje već da su to Hrvati islamske veroispovesti. Ali, mi smo bili vlast, pa ja zovem Nametka da mu najpre objasnim stvar, a onda mu malo pripretim da ću objaviti sve što znam, a znam dosta o njegovom držanju u studentskim danima u Zagrebu pre Drugog svetskog rata kada je bio uključen u aktualni politički trend u Hrvatskoj. Tu se on prepadne i obeća da više neće osporavati partijsku politiku glede Muslimana”.

Tako je, uvedeno ime Musliman – što zajedničkom agitacijom komunista i verskih vođa, a što silom i pretnjama. Da ne bi bilo nesporazuma: na manje-više sličan način, komunistička, partijska elita je “uveravala” građane i u sve ostalo: npr. u nužnost i ispravnost podele zemlje na šest republika i dve pokrajine, ili u iznimnu važnost i “nepogrešivost” svakog novog ustava i sl. Mnogi koji bi se suprotstavili “liniji” koju je utvrdila Partija i njena elita, naročito u prvim poratnim godinama, bili bi onemogućeni da nastave diskusiju, a kad se tema odnosila na nacionalno pitanje, postojala je opasnost da budu proglašeni nacionalistima separatističkog ili unitarističkog tipa. Taj citat je važno zapamtiti jer on pokazuje mehanizam koji se, jednim delom, i kasnije ponovio – kad su istaknuti bošnjački intelektualci, verske vođe i politički vrh Stranke demokratske akcije odlučili, usred rata, bez referenduma i uprkos značajnim otporima u nekim intelektualnim krugovima, uvesti novo nacionalno ime za Muslimane – Bošnjaci. Promena imena nacije rezultat je rata, spoljnih okolnosti, kao i političke oportunosti – i to u odnosu na plan (Oven-Stoltenbergov) koji je, zapravo, propao, tj. nikad se nije ostvario. Promenu imena iz 1993. posebno treba povezati s potrebom da se “udovolji Zapadu”, koji je tada postao ne samo najveći nego i jedini mogući prijatelj opstanka države Bosne i Hercegovine ali i samih Bošnjaka. Prihvatanjem novog imena Bošnjaci su se hteli legitimisati pred tom spoljašnjom silom, koja je postala glavni konstruktor države i samog bošnjaštva.

Politika “izvanjskog konstituisanja” identiteta nastavila se, samo sad u novom obliku. Socijalistička Jugoslavija bila je rodno mesto “muslimanstva”, a potreba da se zadovolji Zapad i time opstane i osigura međunarodno priznata državnost Bosne i Hercegovine – rodno mesto “bošnjaštva”.

Zbog Evrope, i „Zapada“ uopšte, bilo je potrebno smisliti novo nacionalno ime, jer “tko u Evropi nema nacionalno ime, nema ni državu”. U tom kontekstu “napuštanje muslimanske nominacije smatrano je približavanjem, ali i ustupkom Evropi” (Filandra – str. 195). Ono je, istina samo marketinški, značilo dekonfesionaliziranje i sekularizaciju, odnosno “otklon od religijskog i kulturnog definisanja prema političkom”. Novo ime naglašava, u formalnom smislu, da “kategorija države, a ne religije, postaje odlučujući faktor nacionalnog identiteta naroda” (Filandra – str. 196).

Radi se o etničkoj grupi čiji se identitet u 20. veku višekratno reinterpretirao. Od nepriznate grupe koju su na početku 20. veka drugi tretirali kao “ostale” ili tek kao versku grupu bez etničke samoidentifikacije, Bošnjaci su kraj 20. veka dočekali kao nacija koja sebe više ne želi (ili barem druge uverava da ne želi) ni imenom vezati uz religijsku determinantu. Usred najtežeg rata na postjugoslovenskom prostoru, onog u BiH , „Muslimani“ menjaju ime i postaju Bošnjaci. Izgledalo je to kao pokušaj realizacije ideje “nacionalisanja” bosanskih Muslimana, tj. pretvaranja iz verske grupe u naciju. To je preimenovanje prividno paradoksalno: u doba kad nisu bili podsticani da budu muslimani (nego su vladale sekularne vrednosti) bosanski Muslimani nazvani su Muslimanima, a u doba kad je došlo do obnove religioznosti i verske radikalizacije, pa i osamostaljene uloge Islamske zajednice u oblikovanju njihova nacionalnog identiteta – njihova im elita “zabranjuje” da se nazivaju Muslimanima i insistira na nacionalnom imenu – Bošnjaci.

Ipak je ključni razlog odluke koju je Alija Izetbegović doneo tada bio u činjenici da su njegovi radikalni islamistički stavovi i pokušaj planiranja izgradnje islamskog društva, islamske vlasti i islamske države, te prisustvo raznih muslimanskih verskih milicija i paravojski (sa Bliskog Istoka, iz Avganistana, čak i iz šitskog Irana) duboko kompromitovali otvorenu podršku sa Zapada u njihovim matičnim državama. Zapadna politika je odlučila da Muslimani postanu Bošnjaci, da dođe do formalne promene imena a da se suštinski, kulturni, verski i politički sadržaj ne menja.

Izetbegović je ostao radikalni i korumpirani fundamentalista a „njegov narod“ svojim imenom više nije izazivao političku nelagodnost na Zapadu, kao partner kome se toleriše sve, ritualna odsecanja glava hrišćanima, etnički motivisani progoni, ubijanje vlastitog naroda. Zapadni političari su opravdali izbor partnera promenom imena.

Ali: Bošnjaci su ostali isti – jednako neartikulisani kao nacija, puki objekat oblikovanja. Zašto su muslimani/Muslimani/Bošnjaci izabrali baš ime Bošnjaci – nije teško pogoditi, a nije teško ni u nazivu jezika koji su odabrali (bosanski) prepoznati njihovu težnju ka unitarnoj BiH, u kojoj bi vladali i predstavljali državu Bosnu i Hercegovinu te kroz ovako imenovan jezik, kao bosanski, eksplicitno oni predstavljali identitet zemlje. Nije tačno da se jezik u Bosni u Srednjem veku i u tursko vreme  zvao bosanskim jezikom. U ugovorima bosanskih gospodara s Dubrovčanima, navodilo se, da je ugovor pisan u četiri primerka – dva na srpskom i dva na latinskom jeziku. Da je svest o pripadnosti muslimana srpskom stablu bilo među narodnim prvacima odnjegovano pre stvaranja Jugoslavije, pokazuje muslimanskopravoslavni ugovor o uređenju Bosne i Hercegovine od 1902. godine, kao pokušaj sprečavanja austrijske namere da sve došljake u Bosnu i Hercegovinu (strance) predstavi za Hrvate i da srpski jezik proglasi “zemaljskim”, ili “bošnjačkim”. Zato su Gligorije Jeftanović, Vojislav Šola, Alibeg Firdus i Bakirbeg Tuzlić uneli Član 11: ”Narodni i službeni jezik je srpski, a pismo ćirilica. Ne priznaje se pravo zavičajnosti nikome — ko je došao s okupacijom ili posle nje, pa ni njihovim potomcima, makar da su u Bosni rođeni”.

Ipak se mora konstatovati da je „Muslimanska nacija“ kao prvi korak u konstituisanju ove globalne etničke grupe i kao političke kategorije, ne samo kulturnog ili verskog identiteta, te istovremeno i konstrukcija nacionalne politike tadašnjeg rukovodstva Saveza komunista, pokrenuta zbog straha od srpskih i hrvatskih nacionalnih interesa kao mogućeg izvora nove političke organizacije i distribucije vlasti u zemlji. Svakako da je postojala i određena saglasnost politika i istoriografije na ovom planu i da je ona potvrđena takozvanim Studijskim izveštajem Centra za društvena ispitivanja Fakulteta političkih nauka koji je preuzeo ulogu nosioca projekta pod naslovom „Stav muslimana BiH u pogledu nacionalnog opredeljivanja“.

Ispisujući stranice vlastite nacionalne samosvesti Bošnjaci, ovaj put zajedno sa Srbima i Hrvatima, ispisuju reči epitafa za Bosnu i Hercegovinu i poslednje stranice istorije zajedničkog života u slozi i razumevanju, što u suštini i jeste namera velikih zapadnih nacija-država. Svesni neminovnosti sazrevanja nacije, njenog neizbežnog osvešćenja, oni znaju da se taj proces ni na koji način ne može zaustaviti – zato ga podstiču i ubrzavaju, stvarajući tom prilikom Bošnjacima i nužnu kompaktnost teritorija na kome će se taj duh i ta svest ispoljavati i realizovati. Takvim pristupom, u stvari, izriču presudu Bosni i Hercegovini u onom istorijskom i državnom obliku, kojem Bošnjaci teže.

Izvor: Fond Strateške Kulture