Goran Latinović o korenima genocida nad Srbima u NDH-a

Rimokatolička crkva podržala je politiku Nezavisne Države Hrvatske. Pozdravljajući njeno proglašenje, zagrebački nadbiskup Alojzije Stepinac video je u stvaranju NDH Božju promisao, pozvavši svoje sveštenstvo da ispuni dužnost prema mladoj hrvatskoj državi. U genocidu nad Srbima u NDH (1941–1945) učestvovalo je 133 sveštenika Rimokatoličke crkve, kao organizatori, 27 ih je lično učestvovalo u zločinima, dok ih je 128 vršilo pokatoličavanje Srba. Ante Pavelić odlikovao je 219 rimokatoličkih sveštenika. Procjenjuje se da je 1941–1942. oko 240.000 Srba bilo primorano da pređe na rimokatolicizam, s tim da je ustanovljeno da su mnogi pokatoličeni Srbi naknadno ubijani, uz obrazloženje da im je prekrštavanjem spasena duša, ali ne i telo.

Kada ove činjenice imate u vidu, inicijativa Rimokatoličke crkve da hrvatskog prvosveštenika nadbiskupa Stepinca proglasi svetim čovekom može se tumačiti samo kao bestidni pokušaj negiranja sopstvenog učešća u jednom od najtežih zločina u ljudskoj istoriji – kaže za Pečat prof. dr Goran Latinović, istoričar i prorektor Univerziteta u Banjaluci, gde predaje predmete iz istorije Srba u 20. veku.

Šta su ideološke osnove genocida nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (1941–1945) i šta je dovelo do njegovog ostvarenja?

— Postoje dva izvora ideologije uništenja pravoslavnih Srba na tzv. „hrvatskom narodnom i povijesnom području“: učenje Rimokatoličke crkve i hrvatsko pravaško učenje. Istorijske okolnosti koje su dovele do stvaranja Nezavisne Države Hrvatske u neraskidivoj su vezi sa osnivanjem ustaškog pokreta, kao glavnog sledbenika i sprovodioca ideologije uništenja Srba, kao i sa pobedom fašizma u Italiji 1922. i nacizma u Nemačkoj 1933. godine, najvažnijim spoljnopolitičkim činiocima koji su doveli do proglašenja NDH i sprovođenja u delo te ideologije.

Možete li dati genezu procesa stvaranja ideologije ekstremnog hrvatskog nacionalizma u 19. veku i, istovremeno, predstaviti ulogu Rimokatoličke crkve u tom procesu?

— Pod pritiskom turskih osvajanja, Srbi su tokom 16. i 17. veka počeli masovnije naseljavanje u zapadne oblasti, gde su bili izloženi dvostrukom pritisku: da prestanu da budu pravoslavni hrišćani i postanu unijati, odnosno rimokatolici, i da prestanu da budu slobodni ljudi i postanu zavisni seljaci ‒ kmetovi. Srbi nisu hteli da se odreknu svoje vere i nisu bili obavezni da plaćaju brojne feudalne dažbine, a da bi ih privoleli na to, hrvatski feudalci, kako svetovni, tako i duhovni, koristili su se svim raspoloživim sredstvima. Tako je upravnik imanja Zagrebačke biskupije Ambroz Kuzmić još 1700. godine zapisao da bi bilo bolje „Vlahe“, tj. Srbe, „sve poklati nego nastanjivati“.

Dakle, u osvit 18. veka u Rimokatoličkoj crkvi postojale su ideje o uništenju pravoslavnih Srba. U stvari, Rimokatolička crkva nikada se nije odrekla nastojanja da „zaore istočnu njivu“, tj. da pravoslavne hrišćane prevede na rimokatolicizam. Hrvatska srednjovekovna država prestala je da postoji 1102. godine i Hrvati su potpali pod ugarsku, tj. mađarsku vlast, a od 1527. pod austrijsku vlast. Međutim, hrvatski politički predstavnici, nastojali su da dokažu da u pravnom pogledu nikada nije došlo do diskontinuiteta hrvatske državnosti.

Istovremeno, većina hrvatskih političara smatrala je da na hrvatskoj teritoriji postoji samo jedan „politički“ narod – Hrvati. Po tom principu, negirana je nacionalno-politička individualnost Srba. Prema tome, odbrana tzv. „hrvatskog državnog i istorijskog prava“ imala je za cilj da stvori veliku hrvatsku državu, na čijoj teritoriji neće biti Srba. Glavni predstavnik te ekstremno nacionalističke ideologije bio je Ante Starčević.

Koliko je mržnja prema Srbima bila prisutna među hrvatskim državnim činovnicima u 19. veku?

— Treba naglasiti da je Ante Starčević za Srbe tvrdio da su „nakot zreo za sjekiru“ i „skot gnusniji od ikojeg drugog“, kao i to da Srbi nisu potpuno dostigli ni nivo životinje i da se iz njega ne mogu izdići. Hrvatski istoričar i rimokatolički sveštenik Franjo Rački pisao je da su ideje Ante Starčevića na hrvatsku omladinu delovale kao „novo evanđelje“. Rački je zapisao 1881. da se mržnja prema Srbima proteže na sve što čini neku zasebnost srpskog naroda, odnosno da se mrzi srpsko ime, pravoslavna vjera i ćirilsko pismo.

Pero Gavranić napisao je 1895. da u onovremenoj Evropi nije bilo među raznojezičnim narodima veće mržnje nego što je postojala među istojezičnim Hrvatima i Srbima i da bi rat protiv Srba svakako bio najpopularniji. Možda je najupečatljivije svedočanstvo o hrvatskoj mržnji prema Srbima ostavio Iso Kršnjavi, koji je 1902. zapisao: „Bilo je jedno vreme kada se pisalo da treba sve Srbe sekirom utući. Ova misao imade nešto za sebe, i to je vrlo važno: ona, naime, izriče otvoreno i dosledno jedini način kojim bi se dala provesti hrvatska misao.“ Prema tome, potpuno je jasno da je ideja o uništenju Srba bila sazrela u hrvatskoj političkoj misli još u okvirima Austrougarske.

Koliko su Srbi bili svesni situacije i onoga što im se sprema?

— Pritisak na Srbe postajao je sve naglašeniji. Srbi su bili izloženi progonima u Pakracu, Osijeku, Daruvaru, Karlovcu… Zbog korišćenja srpskog imena, zastave i grba otpušteni su učitelji u Pakracu. Posebno je bila na udaru srpska zastava, koju su Starčevićevi pravaši nazivali „vlaškom krpom“. Vrhunac progona Srba bio je pogrom u Zagrebu 1902. godine, zbog novinskog članka mladog studenta iz Bosne Nikole Stojanovića, koji je primetio da je politička borba između Srba i Hrvata borba između liberalizma i ultrakatoličkog kosmopolitizma.

Adam Pribićević, srpski političar sa Banije, u svojim memoarima Moj život zapisao je i ovo: „Ja nisam nikada mislio da ceo narod može postati žrtvom političke paranoje, kao starčevićanski deo Hrvata. Starčevićanstvo je načinilo od Hrvata najnetolerantniji narod u Evropi. (…) Nas, studente, zvali su Vlasima, nekad i vlaškim svinjama, grešili se o akademsku slobodu, i na Univerzitetu razbijali ploču akademskog srpskog udruženja. (…) Iako sam bio mlad, ja sam osetio da ovaj vulkan mržnje mora jedared izrigati svoja sumporna isparenja na srpski narod.“

Koliko je pristalica među rimokatoličkim sveštenstvom imala ekstremna ideologija, odnosno u kojoj meri se ona svesno gradila i podsticala u rimokatoličkim semeništima?

— Potpuno je jasno da postoje dva korena genocida nad Srbima u NDH (1941–1945): ideologija Rimokatoličke crkve i hrvatska pravaška ideologija. Istorijsko iskustvo srpskog naroda sa rimokatoličkim klerikalizmom izuzetno je negativno. Hrvatski istoričar Viktor Novak, autor čuvenog dela Magnum crimen, proučavao je rimokatolički klerikalizam u prvoj polovini 20. veka i zaključio da genocid nad Srbima u NDH (1941–1945) ne bi ni izdaleka poprimio takve razmere da ga nije potpirivalo rimokatoličko sveštenstvo.

Osnovna politička organizacija hrvatskog naroda u jugoslovenskoj državi u periodu između dva svetska rata bila je Katolička akcija. To je bio sistem verskih, kulturnih, političkih i sportskih društava, pod vođstvom rimokatoličke crkvene jerarhije. Dakle, u pitanju je bila država u državi. Zagrebački nadbiskup Alojzije Stepinac osnovao je 1936. godine Čistu katoličku akciju, koja je definitivno odbacila jugoslovensku državu i stavila se u službu ustaškog pokreta pod vođstvom Ante Pavelića u italijanskom egzilu. Sve što se dešavalo u NDH nakon 10. aprila 1941, a dešavao se prevashodno genocid nad Srbima, imalo je neki istorijski podsticaj koji je dolazio iz ranije habzburške političke tradicije, uključujući pravašku ideologiju, ili iz arsenala Čiste katoličke akcije.

Možete li prokomentarisati hrvatsku težnju da se Alojzije Stepinac proglasi svecem?

— Rimokatolička crkva podržala je politiku Nezavisne Države Hrvatske. Pozdravljajući njeno proglašenje, zagrebački nadbiskup Alojzije Stepinac video je u stvaranju NDH Božju promisao, pozvavši svoje sveštenstvo da ispuni dužnost prema mladoj hrvatskoj državi. U genocidu nad Srbima u NDH (1941–1945) učestvovala su 133 sveštenika Rimokatoličke crkve, kao organizatori, 27 ih je lično učestvovalo u zločinima, dok ih je 128 vršilo pokatoličavanje Srba. Ante Pavelić odlikovao je 219 rimokatoličkih sveštenika. Procenjuje se da je 1941–1942. oko 240.000 Srba bilo primorano da pređe na rimokatolicizam, s tim da je ustanovljeno da su mnogi pokatoličeni Srbi naknadno ubijani, uz obrazloženje da im je prekrštavanjem spasena duša, ali ne i telo.

Kada ove činjenice imate u vidu, inicijativa Rimokatoličke crkve da hrvatskog prvosveštenika nadbiskupa Stepinca proglasi svetim čovekom može se tumačiti samo kao bestidni pokušaj negiranja sopstvenog učešća u jednom od najtežih zločina u ljudskoj istoriji.

Nedavno je jedno udruženje građana iz Banjaluke pokrenulo inicijativu da se genocid nad Srbima u NDH (1941–1945) preimenuje u „pokolj“. Kako gledate na to?

— U pitanju je veoma štetna i opasna inicijativa, koja genocid nad Srbima u NDH (1941–1945) spušta na niži nivo zločina. Naime, kad se kaže „Genocid nad Srbima u NDH (1941–1945)“ rečeno je sve: šta je počinjeno, nad kim je počinjeno, gde je počinjeno, odnosno ko je počinio i kada je počinio. Kad se kaže „pokolj“, nije ništa rečeno i tek bi neupućenima trebalo objašnjavati o čemu se radi. U stvari, pokolj ili masakr, kako se prevodi u stranim jezicima, nije isto što i genocid. Pokolj može biti izvršen nad ljudima i nad životinjama, može biti iznenada, u besu, bez ikakve prethodne ideološke pripreme, koju genocid podrazumeva…

Na primer, neki čovek u nervnom rastrojstvu uđe u tržni centar u Americi i ubije 20 ljudi. On je izvršio pokolj. Neka bolest napadne farmu svinja i vlasnici moraju da izvrše pokolj svinja. Zaista, upotreba tog pojma je veoma široka. Da su se pokretači inicijative posavetovali sa naukom i strukom, ubeđen sam da se ne bi upuštali u tako bespotrebnu i opasnu avanturu pokušaja promene imena „Genocida nad Srbima u NDH (1941–1945)“. I to promene imena u nešto niže, što ni izdaleka ne označava najteži zločin, koji je nad Srbima počinila NDH, zločin genocida.

Sve relevantne naučnoistraživačke i obrazovne ustanove u Republici Srpskoj javno su se oglasile i osudile takav amaterizam, koji je svojevrsni pokazatelj koliko još treba raditi na prosvećivanju ljudi i na njihovom obrazovanju o genocidu nad Srbima u NDH (1941–1945), kao jednom od temeljnih događaja srpske istorije i jednom od stubova srpskog nacionalnog identiteta.

U nekoliko svojih radova bavili ste se hrvatskim i muslimanskim, odnosno bošnjačkim, udžbenicima istorije. Kako su oni urađeni i koja težnja je u njima prisutna?

— Nakon sticanja nezavisnosti 1991. godine jedan od najznačajnijih zadataka hrvatske države bio je posvećen odgajanju svesti o slavi i veličini hrvatskog naroda u prošlosti i o njegovoj „hiljadugodišnjoj“ državnosti. Takvo nastojanje nije imalo za jedinu svrhu oblikovanje identiteta savremenog hrvatskog čoveka, što je svakako bio jedan od prioriteta, već i njegovo pripremanje kako za tadašnje akcije hrvatske države, tako i za one koje bi tek trebalo da uslede. Osim kroz masovne medije, pre svega televiziju, najpogodnije sredstvo za ostvarivanje tog cilja bili su, sasvim prirodno, udžbenici istorije za osnovne i srednje škole.

Ako bih u nekoliko rečenica sumirao ono što piše u hrvatskim udžbenicima, onda bi ta priča izgledala ovako: Hrvati su jedan od najstarijih evropskih naroda, verovatno iranskog porekla, koji je u 7. veku naselio prostrano područje od Jadranskog mora (sa ostrvima) na jugu do Drave i Dunava na severu, i od slovenačkih pokrajina na zapadu do Drine i Drima na istoku. Na toj teritoriji Hrvati su formirali nekoliko država, da bi se kasnije samostalno razvijale dve države: Hrvatska i Bosna. Ova prva stupila je posebnim ugovorom 1102. godine u zajednicu sa Ugarskom, a kontinuitet njene državnosti nije prekidan ni posle 1526. godine. Hrvati pripadaju zapadnoevropskoj rimokatoličkoj civilizaciji čija je granica reka Drina, s tim da je u Bosni bilo i pripadnika dualističke jeresi.

Na hrvatskom etničkom prostoru nije bilo pripadnika pravoslavne veroispovesti sve dok zajedno s Turcima nisu došli i Vlasi, potomci starobalkanskog stanovništva. Oni su zajedno s Turcima ubijali, pljačkali i robili hrvatski narod i uništavali tekovine hrvatske rimokatoličke kulture. Pod uticajem Srpske pravoslavne crkve i moderne srpske države Vlasi su u 19. veku pretvoreni u Srbe, imajući u Hrvatskoj ulogu Pete kolone velikosrpskih interesa. Njihovoj destruktivnoj politici suprotstavljali su se hrvatski pravaši s Antom Starčevićem na čelu. Osim od Vlaha, Srbi na teritoriji zapadno od Drine vode poreklo i od Hrvata koji su tokom turske vladavine prelazili na pravoslavlje. Hiljadugodišnji kontinuitet hrvatske državnosti prekinuli su Srbi 1918, čime je počeo najteži period u istoriji hrvatskog naroda. Velikosrpska hegemonistička politika ugnjetavala je Hrvate nacionalno, politički, kulturno i ekonomski, kao niko ranije.

Proglašenjem Nezavisne Države Hrvatske 1941. ispunjena je želja hrvatskog naroda, a pojedinačni progoni srpskog stanovništva u NDH bili su samo reakcija na dotadašnju velikosrpsku politiku, kao i na pojavu pobunjenika koji se nisu mogli pomiriti s uspostavljanjem hrvatske države. Hrvati su najmasovnije učestvovali u antifašističkoj borbi, a bili su izloženi četničkim zločinima i genocidu. Izrabljivanje Hrvatske nastavljeno je i u socijalističkoj Jugoslaviji, jer je sva vlast i dalje bila u Beogradu, pa je i ova država kao i monarhija pre nje, bila tamnica hrvatskog naroda. Sve što Srbi nisu uspeli postići u dotadašnjoj istoriji pokušali su agresijom na Republiku Hrvatsku 1991. godine. Njihov cilj i ovaj put bio je stvaranje Velike Srbije, očišćene od Hrvata i drugih nesrpskih naroda. Ipak, Hrvati su još jednom pobedili, oduprevši se srpskoj agresiji i genocidu.

U kojoj meri su pravaške ideje i danas zastupljene u hrvatskoj istoriografiji?

— Na osnovu svega izloženog nameće se zaključak da pravaške ideje iz druge polovine 19. veka, koje su bile jedna od ideoloških osnova za genocid nad Srbima u NDH (1941–1945), i danas prožimaju hrvatsko društvo u celini, pa time i hrvatsku istoriografiju. Autori hrvatskih udžbenika istorije, uz veoma retke izuzetke, predstavili su istoriju Hrvata na način koji ni približno ne odgovara realnom istorijskom razvoju. Osim što kod novih generacija Hrvata formiraju svest o slavi i veličini hrvatskog naroda i hrvatske države u prošlosti, autori hrvatskih udžbenika odgajaju kod njih i svest o Srbima kao genocidnom narodu i najgorim hrvatskim neprijateljima. Takva indoktrinacija stvara opštu netrpeljivost prema Srbima, koja sa više ili manje intenziteta neprekidno traje od 1991. godine.

Osim toga, stalnim pominjanjem Boke Kotorske, Hercegovine, Bosne i Srema kao hrvatskih zemalja, autori hrvatskih udžbenika istorije izražavaju otvorene pretenzije prema teritorijama susednih naroda i država. Na taj način stvara se svest da eventualni sukob oko npr. Srema ili Hercegovine ne bi predstavljao čin agresije na nešto tuđe, nego legitimnu borbu za oslobođenje sopstvenog, čime se naraštaji Hrvata smišljeno pripremaju za buduće akcije hrvatske države.

Veoma slične pojave postoje i u muslimanskim udžbenicima istorije. Naime, nakon što su hrvatske oružane snage početkom 1992. godine prenele ratna dejstva na teritoriju Bosne i Hercegovine i nakon što je Alija Izetbegović u proleće iste godine proglasio opštu mobilizaciju uz javno izrečenu pretnju da će biti žrtvovan mir za suverenu Bosnu i Hercegovinu, muslimansko rukovodstvo pristupilo je jednom od svojih najznačajnijih zadataka: odgajanju svesti kod bosansko-hercegovačkih muslimana o njihovom bošnjačkom identitetu. Opet je do izražaja došao značaj udžbenika istorije, u kojima ta priča izgleda ovako:

Bošnjaci su južnoslovenski narod koji je u ranom srednjem veku formirao državu na širem području reke Bosne. Ova država vremenom je prerasla u jednu od regionalnih sila, a njen najznačajniji vladar krunisan je za kralja u svojoj prestonici Milama kod Visokog 1377. godine. U srednjovjekovnoj Bosni pisalo se bosančicom. Tokom srednjeg veka Bošnjaci su bili podeljeni u tri veroispovijesti: bogumilsku, rimokatoličku i pravoslavnu. Međutim, dolaskom Turaka jedan deo Bošnjaka, uglavnom pripadnika Crkve bosanske, samovoljno je prešao na islam. Nad ovim Bošnjacima počinjeno je, zbog njihove veroispovijesti, od 1689. godine do kraja 20. vijeka – deset genocida. Počinioci većine od tih genocida bili su Srbi.

Tokom osmanske vladavine u Bosni je vladala verska tolerancija i razvijao se kult komšiluka. Takvo stanje narušavali su Srbi stalnom težnjom da, nakon što unište muslimane u Srbiji, pređu Drinu i to učine i sa muslimanima u Bosni. U takvim nastojanjima saveznike su nalazili u pravoslavnim hrišćanima u Bosni i Hercegovini, kod kojih je pod uticajem Srpske pravoslavne crkve i moderne srpske države tek u 19. veku odgojena svest da pripadaju srpskom narodu. Ipak, austrougarski režim najdržavotvornijim narodom u Bosni i Hercegovini smatrao je Bošnjake. Za njih je izuzetno težak period nastupio 1918. godine, kad je srpska težnja za njihovim uništenjem poprimila nove oblike, koji su naročito došli do izražaja u agrarnoj reformi.

Četnici su tokom Drugog svetskog rata počinili najteži genocid nad Bošnjacima u dotadašnjoj istoriji, a srpskim zločinima suprotstavljali su se Mladi Muslimani, koji su bili angažovani na različitim humanitarnim zadacima. Vlasti obe Jugoslavije uvažavale su činjenicu da je Bosna i Hercegovina od srednjeg veka imala svoju državnost, čiji kontinuitet nije bio prekinut uspostavljanjem ni turske, niti austrougarske vlasti. Tu činjenicu naročito je uvažavalo komunističko rukovodstvo, jer je Bosna i Hercegovina dala ogroman doprinos antifašističkoj borbi. Sve što Srbi nisu uspeli postići u dotadašnjoj istoriji pokušali su agresijom na Bosnu i Hercegovinu 1992. godine. Njihov cilj i ovaj put bio je stvaranje Velike Srbije, čemu su se Bošnjaci ponovo odupreli.

Dakle, na osnovu svega izloženog nameće se zaključak da je davno sahranjena etnopolitička koncepcija o Bošnjacima kao autohtonom stanovništvu Bosne i Hercegovine, sa viševekovnim neprekinutim kontinuitetom državnosti, ponovo aktuelizovana u poslednjoj deceniji 20. veka i da je prožela muslimansko društvo u celini, pa time i istoriografiju. Ignorisanjem istorijskih izvora i naučnih činjenica autori muslimanskih udžbenika istorije predstavili su prošlost na način koji ni izdaleka ne odgovara realnom istorijskom razvoju. Osim što kod novih naraštaja bosanskohercegovačkih muslimana formiraju svest o viševekovnom kontinuitetu državnosti Bosne i Hercegovine, čiji su Bošnjaci nosioci, autori muslimanskih udžbenika odgajaju kod njih i svest o Srbima kao genocidnom narodu i najgorim muslimanskim neprijateljima.

Takva indoktrinacija stvara opštu netrpeljivost prema Srbima, koja sa više ili manje intenziteta neprekidno traje od 1992. godine i koja se gotovo svakodnevno manifestuje na različite načine i u različitim oblicima političkog, društvenog i kulturnog života i stvaralaštva.

U poslednje vreme vidne su tendencije usaglašavanja srpskih udžbenika istorije sa obe strane Drine. Koliko je važna sinhronizacija na tom polju i smatrate li da je istorija kao predmet dovoljno zastupljena u našim školama?

— Nažalost, istorija nije dovoljno zastupljena kao predmet u osnovnom i srednjem obrazovanju, ni u Republici Srpskoj, niti u Srbiji. U Republici Srpskoj su prvobitno korišćeni udžbenici iz Srbije, ali je u periodu snažnog intervencionizma zapadnih sila i nametanja brojnih rešenja, to bilo onemogućeno. Pod stranim pritiskom, dogovoreno je, između ostalog, da se u Republici Srpskoj i Federaciji Bosne i Hercegovine ne izučavaju teme iz devedesetih godina 20. veka. Toga se dosledno pridržavala samo Republika Srpska.

U hrvatskom obrazovnom sistemu u FBiH taj dogovor nikada nije poštovan, a onda su i pojedini bošnjački kantoni počeli da uvode te teme. Morali smo da reagujemo i 2016. pokrenuli smo inicijativu izmene nastavnih programa i udžbenika u Republici Srpskoj. U međuvremenu, dobili smo izvanredne udžbenike istorije za 9. razred osnovne škole i 4. razred gimnazije. Glavni problem u Srbiji jeste izdavački pluralizam, jer osim Zavoda za udžbenike, kao državne ustanove, postoje i privatna preduzeća koja se bave izdavanjem udžbenika. To dovodi do određenih problema, ali se nadam dobrom konačnom ishodu tog važnog poduhvata ujednačavanja nastavnih programa i udžbenika iz nacionalnih disciplina u Republici Srpskoj i Srbiji.

Foto izvor fotografije prof.dr Gorana Latinovića u slajderu: Savez Srba iz regiona

Izvor: Pečat