„Prečanski front“ u Kraljevini Jugoslaviji

Savremeno vojvođansko autonomaštvo predstavlja sebe kao nastavljača rada kružooka nekih srpskih političara s područja današnje Vojvodine. Ti malobrojni  ljudi su, u doba Kraljevine Jugoslavije, iz različitih privatnih razloga, maštali da se suprotstave režimu u Beogradu. Pošto među narodom na teritoriji Vojvodine uopšte nisu imali podršku, politički oslonac su tražili u Samostalnoj demokratskoj stranci Svetozara Pribićevića i Hrvatskoj seljačkoj stranci. Ovu  vojvođansku političku zbrku, upravo su hrvatski političari i mediji prozvali prečanskim frontom.

Moj se otac dao u rodoljupce, nadajući se da će dobiti službu. To je dobro, nego je moja partija propala. Čudo mi je s kim se pomešao … s kojekakvim bankrotima i trgovcima…

„Rodoljupci“, Jovan Sterija Popović

Vojvođanski autonomaši su danas slabo vidljivi javnosti, skriveni u političkoj koaliciji s režimom Aleksandra Vučića. U svom lokalnom radu, pokušavaju javnosti da se predstave kao „poznavaoci“ tradicija Vojvodine, o kojoj, inače, pojma nemaju. Stoga je došlo vreme da javnost podsetimo na to da je istorijski prečanski front iz doba Kraljevine Jugoslavije bio samo jedna politička zbrka koju je bilo nemoguće uljudno organizovati i da unutar nje nikad nije bilo jasne ideje, političke vizije ili stava o Vojvodini.

Malobrojni učesnici te zbrke nisu nikad imali dosledan i jasan politički stav čak ni o svojoj političkoj ulozi. Jednostavno, oni nisu znali šta hoće ni sa Vojvodinom, ni sa sobom.

Teške prilike u Vojvodini posle Prvog svetskog rata

Posle priključenja (prisajedinjenje je kasnije upotrebljen izraz) 1918. g. pojavili su se političari nezadovoljni ekonomskim prilikama i razmatrali su političko ujedinjenje Vojvođana. Daka Popović je zabeležio da su naročito trgovcima s područja bivše Austrougarske smetali nedostatak konjukturnih poslova i drugi vidovi lake zarade. Neki političari s teritorije današnje Vojvodine razmišljali su da politički grupišu Vojvodinu po uzoru na bosanske muslimane i slovenačke klerikalce, ali su od toga brzo odustali. Neprilagođenost saobraćajne mreže novim granicama i štrajk železničara su već 1919. g. naneli velike gubitke poljoprivredi, naročito trgovcima poljoprivrednim proizvodima. Postojala je i ozlojeđenost protiv beogradskog režima zbog zamenskog kursa austrougarskih kruna za dinare, naročito kod onih koji nisu znali ili nisu hteli da znaju za visoku stopu inflacije krune i strane emisije falsifikovanih kruna koje su se pojavile u opticaju. Novosadski „Trgovački glasnik“ kritikovao je javašluk na železnici i ograničenje zamene austrijskih kruna markiranjem („Nećemo da budemo ni kolonija ni Balkan“, 16. septembar 1919. g). Kikindski članovi Demokratske stranke, u članku „Komunizam“, pišu da se iz Vojvodine „izvlači“ i da sirotinja ostaje bez hleba („Glas naroda“, 26. septembar 1920. g).

Vasa Stajić i Žarko Jakšić 1901

Nakon Prvog svetskog rata bitno su se izmenile društvene i privredne okolnosti na teritoriji nekadašnje Austrougarske. Već Vasa Stajić je, u privatnom krugu prijatelja, gunđao protiv načina prisajedinjenja Srbiji, protiv unitarizma i centralizma u novoj državi, o čemu je znatno kasnije pismeno svedočanstvo ostavio Daka Popović. Smutnja srpskih političara o sopstvenim stavovima i smeru političke delatnosti nakon oslobođenja, naročito se odrazila u radu braće Jakšića, i njihovom nejasnom ali negativnom stavu o agrarnoj reformi u „Srpskom glasu“ (V. Kikinda 1920. g). Žarko i Milutin Jakšić su bili veoma razočarani politikom Demokratske stranke, osobito u vezi početnih neuspeha agrarne reforme. Dok je Milutin izabrao da se povuče iz politike, Žarko Jakšić se angažovao u Samostalnoj demokratskoj stranci, odnosno prečanskom frontu, u kome su njegova politička nastojanja uporno ostajala bez prihvatanja. Na žalost, uvid u stvarne stavove Jakšića nije upadljivo jasan, jer je delimično iskazan nejasno kroz javnu i publicističku delatnost, a delom (manje nejasno) kroz privatnu prepisku Milutina Jakšića sa Vasom Stajićem. Bio je Milutin Jakšić protivnik vladine politike povodom agrarne reforme, ali nije hteo da joj se suprotstavi, jer bi ga to odvelo u isti politički tabor sa veleposednicima, odnosno „dunđercima“, kako ih je nazivao.

Naime, Dušan Bošković, Jovan Lalošević i Aleksandar Moč su bili veleposednici, a Moč je uz to bio advokat veleposednika novobečejskog i srbobranskog Bogdana Dunđerskog[1].

Aleksandar Moč

Valja znati da je upravo Bogdan Dunđerski bio veliki pokrajinski šovinista koji je za života umeo dobro da se čuva ne objavljujući ovu svoju osobinu. Svojim zaveštanjem, koje je počeo pogrdama Crkvene jerarhije, prikazao je i svoje lokal-šovinističke stavove. Želeo je da zaveštanjem ustanovi poljoprivrednu akademiju u koju bi prijem bio vršen na osnovu nacionalne, lokalne i verske diskriminacije. U nju bi, po zaveštanju osnivača, mogli biti primljeni isključivo pravoslavni Srbi iz Vojvodine. Inače, Dunđerski potiču iz Hercegovine (poput Jagodića koji su starinom iz okoline Livna, a Nenad Čanak ih je svojim filmovanim romanom „Kao i sva ravnica“ 2002. g. prikazao kao glamurozne vojvođanske grofove). Predak Dunđerskih se obogatio u Budimpešti trgujući stokom koja je zaostala za narodom koji se povukao na jug bežeći pred Košutovim pobunjenicima 1849. g. Da bi opravdali izvor svog ogromnog bogatstva, Dunđerski su širili legendu o „ćupu punom rimskih zlatnika“ koji je njihov predak, navodno, otkrio kod Subotice. Bogdanu Dunđerskom nije smetalo da tokom okupacije bude poslanik ugarskog parlamenta, odmah posle stravične Racije u južnoj Bačkoj. Razumljivo, Milutin Jakšić, kao pisac priipovetke „Mita Brodar“, nikako nije sebi mogao da dozvoli svrstavanje uz jednog veleposednika koji je bio mađaron (bio poslanik Sabora Kraljevine Ugarske 1910 – 1918. g. i ni jednom se nije javio za reč), a Mileta Jakšić se kao moralista nije mogao politički svrstati uz politiku koju podržava spahija u vanbračnoj zajednici sa svojom išpanicom (tu prvu ljubavnicu je doslovno kupio od svog kovača!), a potom sa domaćicom svoje kuće.

Engleska revija „Near East“ je objavila pismo Stjepana Radića sa predlogom da Srbija i Hrvatska budu u konfederalnom odnosu, a u okviru tog društvenog uređenja bi se ostavila sloboda Bačkoj i Banatu da odaberu kojoj od te dve jedinice žele da pripadnu. I za Radića i za Vlatka Mačeka se oduvek podrazumevalo da Srem i Baranja treba da pripadnu Hrvatskoj. Tada je počela i hrvatska propaganda o Bunjevcima kao Hrvatima.

Na teritoriji Vojvodine su neko vreme porezi i dalje naplaćivani po zaostalom poreskom sistemu Kraljevine Ugarske. Nezadovoljstvo tom poreskom politikom u Kraljevini SHS pokušao je da artikuliše naš prvi visoko obrazovani sociolog Mirko Kosić člankom „Zašto je Vojvodina nezadovoljna“ („Politika“, 9. decembar 1925. g). Njegovom članku je sa računovodstvenog stanovišta zamerana metodološka manjkavost činjenica, nedovoljnih za analitičko izvođenje pravilnih zaključaka. Pavle Terzin je, u radikalskoj „Zastavi“ 1927. g, pisao o eksploataciji Vojvodine i visokim porezima. Unifikacija poreskog sistema u Kraljevini SHS je trajala deceniju, a dovršena je do 1929. g. Tada je sasvim dekomponovan zastareli ugarski poreski sistem koji je sprečavao jednakost poreskih obveznika sa teritorije Vojvodine u odnosu na obveznike sa ranije teritorije Srbije. Ujednačavanje raspodele poreskog tereta dovelo je do suzbijanja nejednakosti i znatnog popuštanja poreskog opterećenja poljoprivrednika na teritoriji Vojvodine još od 1925. g. Slavko Šećerov je 1926. g. objavio analizu celine poreskog sistema u radu „Državne finansije 1925-1926. i Vojvodina“. Ovim je razvejao famu da se na teritoriji Srbije i dalje plaća premali broj poreza u odnosu na teritoriju Vojvodine[2]. Nezadovoljstvo agrarnom reformom u Vojvodini je imalo osnova u stvarnosti, ali je u velikoj meri bilo motivisano i surevnjivošću prema Slavku Šećerovu koji je odigrao veliku ulogu u sprovođenju tog složenog poduhvata kojim su eksproprisani veleposedi iznad 100 do 500 kj (zavisno od kvaliteta zemlje i lokalnih prilika). Braća Jakšići su imali velike zamerke na sprovođenje agarne reforme, ali nikako nisu hteli da ih njihovo suprotstavljanje odvede u saradnju s nacionalizovanim veleposednicima koje su nazivali „krvopijama“ i „dunđercima“.

U Kraljevini Jugoslaviji, ekonomija je 1931. g. pretrpela veliki udar svetske ekonomske krize, a poljoprivreda je bila naročito pogođena. Ove neprilike su najpre trgovci, potom činovnici, veleposednici i političari, pripisivali vlastima. O problemu uticaja nepovoljnog platnog bilansa na privredu, finansijske deficite i inflaciju, sa stručnog stanovišta je takođe pisao Slavko Šećerov. Neprilikama poljoprivrede pridružila se nova, strana neprilika, koju je Miloš Crnjanski u svojim „Embahadama“ (1983. g) nazvao „nemački ekonomski Drang nach Osten“, pišući: „Nemačka je mamila jugoslovenske farmere preferencijalnim cenama u jugoslovenskoj valuti, ali je u isto vreme povećavala vrednost marke prema dinaru da bi cene jugoslovenskih produkata smanjila koliko god je moguće. Rezultati ovakve manipulacije bili su različiti. Pre svega, cene su u Jugoslaviji povišene, a vrednost dinara je snižena. Drugo, trgovina Jugoslavije sa drugim zemljama, poput Nemačke, otežana je time“.

Engleski kalem usađen beogradskom rukom

Stojan Protić

Ustavna rasprava uoči donošenja Vidovdanskog ustava Kraljevine SHS (usvojen 1921. g) sadržala je i Ustavni predlog Stojana Protića u kome je jedna od pokrajinskih jedinica buduće države trebao da bude Srem sa Bačkom. Formalni autor projekta ovog Ustavnog predloga bio je Slovenac Bogumil Vošnjak, a stvarni protagonisti bili su Lajonel Kertis iz Kejptauna i Filip Ker (gl. urednik časopisa „The Round Table“ i sekretar Lojda Džordža). Domaćoj javnosti su ove činjenice predstavljene tek u radu Marka Pavlovića koji je 2012. g objavio u Zborniku Matice srpske za društvene nauke. Stojan Protić je i svojim operativnim političkim radom pokušavao da uveri radikale iz Vojvodine u potrebu pokrajinske posebnosti na teritoriji nekadašnje Srpske Vojvodine pri stvaranju strukture budućeg ustavnog teritorijalnog uređenja države. Radi toga je posećivao svoje istomišljenike, radikale u Somboru, Subotici, V. Bečkereku i Novom Sadu. Protićeva aktivnost u Vojvodini bila je uzrokovana njegovim rivalstvom sa Nikolom Pašićem u Radikalnoj stranci. Stojan Protić je bio prvi koji je radikalima po Vojvodini govorio o „istorijskim granicama“ Vojvodine. Međutim, upravo su radikali sa prostora Vojvodine postali najveći protivnici tog projekta. Da bi oslabio uticaj Pašića u stranci, Stojan Protić je pokušao da decentralizuje stranku i, u sklopu tih napora, da na području Vojvodine organizuje pokrajinski odbor  pod svojim uticajem. Retki su bili radikali sa prostora Vojvodine koji su prihvatali Protićeve sugestije, ali im je bio sklon somborski radikal, advokat i veleposednik Jovan Lalošević i nekolicina njegovih saradnika iz Sombora i okoline. Ta grupa bila je prvi skup srpskih političara severno od Save i Dunava koja je prihvatila sugestiju da na tom području treba organizovati posebnu političko-teritorijalnu jedinicu. Jovan Lalošević i njegovi saradnici su, stoga, kasnije sastavljali projekte ustavne reforme sa stanovišta regionalizacije države.

Jovan Lalošević

Polazna ideja iz koje je izrastao prečanski front originalno nije vojvođanski izum. Ona je engleskog političkog porekla, a usađena je u Vojvodinu iz Beograda. Pri tom, mora se imati na umu da su nastojanja ove politike, povodom državnog uređenja nove jugoslovenske države, tada imala ograničen domet: sugerisala su regionalizaciju a ne federalizaciju ili konfederalizaciju države. Što se tiče teritorije Vojvodine, njeni protagonisti su, u početku, Banat videli u regionalnoj zajednici sa Srbijom, a Bačku sa Sremom kao posebnu regiju.

„Uplakana Vojvodina“

Radikalska „Zastava“ je, pod uredništvom Janka Perića, u nepotpisanom tekstu „Plači Vojvodino“ (na godišnjicu prisajedinjenja, 18. novembra 1919. g), pisala o Vojvodini kao „dobroj kravi muzari“. U tom patetičnom članku su objavljeni stavovi koje do danas uporno ponavljaju svi vojvođanski autonomaši: „Odrekosmo se i svoje privremene vlade, da i na taj način dokažemo svoju lojalnost prema novoj zajedničkoj nam domovini… Posle smo išli još dalje. Dali smo i davali smo i kapom i šakom svima i svakome… Međutim šta se dogodilo? U naše pitome krajeve slegoše se čete pljačkaša, razbojnika i zelenaša, te nemilice počeše isisavati srž i sokove zaprepašćene i pod utiskom velikih događaja, opijene i bunovne Vojvodine…“ U „Zastavi“ su tada objavljeni i stihovi: „Srem, Banat i Bačka, slobodna je pljačka“. Tadašnja patetika „Zastave“ je bila motivisana nezadovoljstvom prema partijskom sastavu Glavnog odbora Radikalne stranke i sukobom Stojana Protića sa Nikolom Pašićem oko rukovođenja  strankom. Boža Ankić, iz Velikog Bečkereka, 1924. g, privatno se žalio Vasi Stajiću o „potiskivanju Vojvođana“ od strane „Srbijanaca“, ali njegova novina „Radikalski borac“ pred javnošću taj problem uopšte ne pominje. Zanimljivo je da je radikalski „Narodni glas“ kritikovao Jovana Laloševića zbog pokušaja da spreči nacionalizaciju veleposeda i to u članku objavljenom pod naslovom „Autonomija Vojvodine“ (7. mart 1924. g).

Dušan Bošković

Pančevački advokat, bogataš i veleposednik, Dušan Bošković osnovao je list „Pančevac“ tek 1919. g, uzevši istorijski naziv novina Jovana Pavlovića koje su izlazile od 1860. do 1876. g. Bio je vlasnik i u početku glavni urednik tog lista. Prvi ogorčeni protivnici beogradskog režima na teritoriji Vojvodine su bili ljudi okupljeni oko Dušana Boškovića i njegovog „Pančevca“. Od početka su bili u Demokratskoj stranci i to u krilu Svetozara Pribićevića. „Pančevac“ je nakon stupanja Boškovića u Demokratsku stranku od 1921. g. postao njen organ za Vojvodinu i izlazio je do 1929. g, kada ga je lični režim kralja Aleksandra Karađorđevića zabranio. Međutim, Bošković je već na početku saradnje s Demokratskom strankom bio čvrsto opredeljen za Pribićevića. On je u vezi izdvajanja Samostalne demokratske stranke već 1924. g. grubo zanemario urednički rad Mihovila Tomandla i ignorisao uticajnog Slavka Šećerova, da bi se politički svrstao uz Pribićevića. Tada je počeo da se suprotstavlja Ljubomiru Davidoviću. Ovim je izgubio dva veoma kvalitetna i uticajna saradnika i stekao jednog moćnog političkog protivnika. Nekoliko potonjih urednika „Pančevca“ (Mladen Predić, Dejan Matejić i Stevan Purković) bili su u stvari privatni saradnici Boškovićeve advokatske kancelarije. Ipak je „Pančevac“ godinama bio uspešan list, jer je bio usredsređen na lokalna zbivanja u Pančevu i okolini.

Zaglavlje „Pančevca“ Dušana Boškovića.

Najugledniji Srbi s područja Vojvodine su na vreme predosetili nevolju koju sobom nose politička gunđanja i pisanja štampe o „ugroženosti Vojvodine“. Udruženje Vojvođana u Beogradu je stoga, već 1928. g, pokrenulo javnu debatu o Vojvodini, a stavove učesnika objavilo u zborniku „Vojvođani o Vojvodini“ iste godine. Međutim, polovina pozvanih lica nije uzela učešće u debati, i to bez ikakvog objašnjenja. Neki od njih, poput Veljka Petrovića, ipak su kasnije prišli Udruženju Vojvođana i učestvovali na njegovim  tribinama po Vojvodini. U pomenutom Zborniku, Milan Kašanin, još 1928. g, podseća sunarodnike na važnu istorijsku i političku istinu: „Nema Vojvodine i Vojvođana u smislu neke određene pokrajinske svesti. Ko je od nas, pre rata, kod kuće i u javi, svoj kraj nazivao Vojvodinom i sebe zvao Vojvođanom?“. Kašanin je naveo prilično neugodan skup mentalitetskih osobenosti koje postoje u Vojvodini, nazvao ga „vojvođanskim mentalitetom“ i smatrao da on mora da se menja.

Nikola Milutinović

I u Matici srpskoj je bilo onih koji su se priklonili idejama prečanskog fronta. Ipak, njihov stav se mora posmatrati i tokom unutrašnje borbe za prevlast u Matici srpskoj koju je obradio Dimitrije Mita Klicin. Nikola Milutinović je bio blizak Pribićevićevoj SDS i iznosio sopstvene ideje o Vojvodini. Predlagao je da se u Vojvodinu iz ostalih krajeva Jugoslavije naseli 300.000 Srba, pa da se od Novog Sada stvori srpski a od Osijeka hrvatski centar Vojvodine. Pisao je o potrebi da Srbi postanu dominantna nacija Vojvodine, a ostale nacije budu ravnopravne sa njom. Postao je sekretar Matice srpske 1932. g. Osnovao je 1934. g. i uređivao „Glas Matice srpske“ koji je uz „Pančevac“ (potonji „Vojvođanin“) postao najvažnije glasilo vojvođanskih nezadovoljnika režimom u Beogradu. Ne sme se zaboraviti da je Milutinović, pre svega, bio integralistički opredeljen Srbin i Jugosloven. Iako je pisao o „vojvođanstvu“, on je jasno govorio o „vojvođanskoj srpskoj pokrajinskoj svesti“ i „državotvornim sposobnostima Srpske Vojvodine“. Njegovo „vojvođanstvo“ je bilo isključivo srpsko i jugoslovensko („Dan“, 1. maj 1934. g). Prvi je javno govorio o Novom Sadu kao budućem centru Vojvodine. Kasnije, u doba promena teritorijalno-političkog uređenja Jugoslavije ka federalizmu, Milutinović se zalagao da Vojvodina, kao nacionalno mešovita srpska pokrajina, bude deo jedne posebne srpske jedinice pored Srbije kao nacionalno homogene druge posebne srpske jedinice. „Glas Matice srpske“ je trebalo da bude novina kojom će Matica raspravljati o aktuelnim temama, ali su u njoj brzo počeli da preovlađuju sadržaji iz kulture, naročito književne, pa je politika kao tema sasvim okopnila.

„Glas Matice srpske“ kojeg je uređivao matičin sekretar Nikola Milutinović. Foto: Slobodna Vojvodina“.

„Vojvođanski almanah“ Bogdana Čiplića, iz 1938. g, uopšte nije sadržavao političke teme, već isključivo književne uz druge vidove kulture.

Traganje za saveznicima po opoziciji

Od 1922. g. Demokratska stranka napušta unitarističku koncepciju države. Iz nje se 1924. g. izdvojila Samostalna demokratska stranka (SDS) Svetozara Pribićevića koja je počela blisko da sarađuje sa Hrvatskom seljačkom strankom Stjepana Radića. Već 1923. g. su pristalice Pribićevića iz Vojvodine tražile posebnu organizaciju stranke u odnosu na beogradsku stranačku centralu. Bošković je 1924. g. u Pančevu pokušao na prepad i mimo stranačke organizacije da okupi pokrajinski odbor Demokratske stranke. Vojvođanski političari SDS se u početku izjašnjavaju i protiv federalizacije države i protiv Velike Srbije unutar nje. Potpuno opravdano, smetala im je korupcija, partizanstvo, nesposobno činovništvo, ekonomska nepravda i protekcija koja se razvija u državnom režimu. Međutim, narodnu podozrivost prema njihovim nastojanjima izazivala je činjenica da ključnu ulogu u prečanskom frontu imaju veleposednici, advokati i nezadovoljni državni činovnici. Samostalne demokrate 1924. g. kritikuju političko okupljanje bačkih Bunjevaca i Šokaca u poseban politički tabor. Usled netrpeljivosti prema toj samostalnoj političkoj aktivnosti, pod rukovodstvom Blaška Rajića, Dušan Bošković se 1924. g. direktno izjasnio i protiv autonomaštva uopšte. Tada SDS u Vojvodini uopšte ne zahteva da Vojvodina postane „posebna jedinica“. U ovo doba se tek javljaju prve ideje o političkom pokretu koji bi jednom srankom zaštitio interese Vojvođana. O tome je pre svih pisala beogradska „Politika“ još 1925. g. Politički program Pribićevićeve SDS tek naknadno počinje da zahteva autonomiju Vojvodine.

Blaško Rajić

Kako je prečanski front nastupio na teritoriji Vojvodine, paradigmatski svedoči jedan od prvih skupova SDS-a u Banatu. U Crepaji je Svetozar Pribićević pokušao da se obrati narodu zajedno sa Dušanom Boškovićem. Crepajani su tada bili žestoki Srbi, dobar deo njih je poticao iz familija koje su se doselile iz Erdelja gde nikako nisu zaboravili da su oduvek bili Srbalj, a odlično su znali kakvo je bilo Boškovićevo držanje pre oslobođenja. Protiv skupa SDS se okupila masa pristalica radikalne stranke, besna zbog dolaska Dušana Boškovića koga su pamtili kao „mađarona“ i logoša. Vikali su: „Iljen Duda“, „Dole Duda“ i „Dole Pribićević“. Demonstranti su čak javno izložili karikaturu Dušana Boškovića na kojoj je predstavljen kako vuče zvono, sa natpisom: „U spomen na 1916. godinu“. Time su podsetili da je Bošković izbegao mobilizaciju, i tokom Prvog svetskog rata nije podelio sudbinu svojih zavičajaca sakrivši se kod jednog sveštenika kao zvonar. Na ovom skupu je Dušan Bošković pred protivnicima iz džepa izvadio revolver, ispucavši iz njega sve metke u vazduh. Na tom skupu je Dušan Bošković uspeo da fizički nasrne na radikalskog narodnog poslanika, solunca, uglednog profesora pančevačke gimnazije i gradonačelnika Pančeva Lazara Šuvakovića i na prepad ga izudara. Već tada se pokazalo ko je Dušan Bošković i kakva je priroda njegovog političkog karaktera. Prilog o pokušaju održavanja mitinga SDS u Crepaji objavilo je  beogradsko „Vreme“ 22. novembra 1926. g.

Zahvaljujući Seljačko-demokratskoj koaliciji SDS i HSS iz 1927. g, samostalni demokrati s područja Vojvodine orijentisali su se ka suprotstavljanju političkoj centralizaciji. Njihovi stavovi odmah su podržani od SDS Svetozara Pribićevića. Od 1927. g. u Seljačko-demokratskoj koaliciji počinje da se razmatra legalizacija prečanstva u vezi federalizacije zemlje. Hrvatska štampa i političari u to doba upadljivo počinju da govore o stanovnicima Vojvodine kao prečanima. O Vojvodini kao samostalnoj jedinici se među tamošnjim SDS-ovcima sve do 1927. g. ipak ćutalo.

Dobrosav Jevđević (rodom iz Užica)

Dobrosav Jevđević (SDS) je bio prvi koji je javno i otvoreno istupio sa zahtevom za autonomiju Vojvodine: „Beograd nema prava da Vojvodinu uči srbovanju – treba da Vojvodina sama upravlja svojom sudbinom: Srem, Banat i Bačka sačinjavaće veliku oblast sa najširim autonomijama“ („Vidovdan“, 20. jun 1927. g). Tada se protiv Jevđevića, među radikalima u Vojvodini, pisalo: „Golema je za mačka goveđa glava“ (Zastava, 16. jul 1927. g). Dobrosav Jevđević je kao jugoslovenski nacionalista (osnivač OJRUNA za Vojvodinu i ljuti protivnik radikala) bio prvi u Vojvodini koji se javno suprotstavio „srbijanskom hegemonizmu“. Ove činjenice današnji vojvođanski autonomaši kriju kao zmija noge, kivni zbog toga što je autonomiju za Vojvodinu, pre bilo koga drugog, javno zahtevao jedan Užičanin koji je kasnije postao četnički vojvoda JVuO Dragoljuba Mihajlovića.

Tek Rezolucijom iz 1928. g. SDS istupa sa stavom o fabuloznom „istorijskom pravu“ Vojvodine: “Vojvodina hoće da bude svoja. Ona ima prava na to, istorijsko pravo. Srem, Banat i Bačka žive u našoj svesti kao jedna celina. Njih vezuje prošlost. Njih vezuje isti život, isti rad, isti plug i ista brazda. Vojvodina je kulturno i nacionalno jedinstvena“. Tada se Dušan Bošković predomislio, pa i on počeo da zastupa ideju autonomije Vojvodine. Radikali i Demokrate su odmah napali SDS zbog ugledanja na federalističke težnje HSS-a i političkih veza sa Zagrebom.

U periodu od 1929. do 1931. g, razvoj prečanskog fronta bio je u zastoju jer je kralj Aleksandar I Karađorđević zaveo lični režim. Stvari se menjaju tek ukidanjem kraljevog ličnog režima. Usvajanjem „Zagrebačkih punktacija“ 1932. g, obnovljena Seljačko-demokratska koalicija prihvata političke zahteve nekolicine političara SDS iz Vojvodine. Zagrebačka štampa to naziva „zahtevima prečana“. U stvari, to su bile ideje SDS-ovaca koje su uobličile njihove kolege iz HSS. „Zagrebačkim punktacijama“ osuđena je „srpska hegemonija“ i pozvani srpski političari iz Vojvodine da se izjasne o ustavnom preuređenju države. Ovim je prvi put izneta teza o „srbijanskoj okupaciji“. Hrvatski političari, pre bilo kog srpskog političara iz Vojvodine, prvi objavljuju da je potrebno da i Vojvodina plebiscitom odluči hoće li i ona formirati svoju samostalnu jedinicu, odnosno kojoj jedinici će se priključiti. Vlatko Maček (naslednik Stjepana Radića na čelu HSS) već u to doba javno izražava mogućnost da se Vojvodina priključi Hrvatskoj. Sve do 1932. g. niko od srpskih političara iz Vovjodine ne istupa javno s tezom da Vojvodina postane ma kakva posebna jedinica, ali dopuštaju da se HSS-ovci ponašaju kao njihovi trbuhozborci.

Somborska i Novosadska „rezolucija“

Jovan Lalošević je najpre bio zainteresovan za „Zagrebačke punktacije“ (u ime Seljačko-demokratske koalicije sastavio ih je Ante Trumbić) i u Sobmoru je sa Blaškom Rajićem okupio istomišljenike na politički sastanak u svojoj kući. U tom društvu je bio i somborski advokat Grga Vuković iz HSS-a. Sastanku su prisustvovala i dvojica članova užeg sastava GO Radikalne stranke: Miloš Trifunović i Milan  Stojadinović iz razloga sprečavanja uticaja HSS-a, odn. Seljačko-demokratske koalicije i prihvatanja „Zagrebačkih punktacija“. Njihov sastanak je održan jula 1932. g, proglašen je potom za političku konferenciju i na njemu je sačinjen zapis pod nazivom „Somborska rezolucija“ koji je po svojoj sadržini bio stranački sporazum u okvirima Seljačko – demokratske koalicije u prisustvu nekolicine radikala. Tek zahaljujući „Somborskoj rezoluciji“, jasno je vidljiva politička grupa radikala okupljena oko Jovana Laloševića iz Sombora koje je, svojevremeno, Stojan Protić uputio na koncept stvaranja posebne regije. Upravo su Laloševićevi istomišljenici iz Radikalne stranke tvorci političkog načela „Vojvodina Vojvođanima“ u okviru predizbornog dogovora koji je javnosti objavljen u formi proglasa izdatog pod naslovom „Spremajte se na izbore“. Ovo načelo nije bilo nikakav izraz pokrajinskog šovinizma, već težnja ka srazmernoj zastupljenosti u organima vlasti. Ipak, uprkos velikom nezadovoljstvu zbog centralizma, ni oni se „Somborskom deklaracijom“ nisu izjasnili za federalni položaj Vojvodine i ona nije u sebe integrisala „Zagrebačke punktacije“. Ne sme se zaboraviti da je ovaj mali privatni politički sastanak održan istog dana kada je u Somboru održan masovni javni zbor pristalica kralja Aleksandra, a da su Lalošević i njegove pristalice, na sastanku sa radikalskim prvacima, najpre izričito ubedili Milana Stojadinovića da oni „neće prihvatiti Zagrebačke punktacije“.

Pristalice prečanskog fronta su se od 1932. g. rado okupljale u novosadskim kafanama i restoranima. Na tim kafanskim sastancima, pred okupljenim društvom, gorljivi Žarko Jakšić je insistirao da Srem, Banat i Bačka moraju postati federalna jedinica Jugoslavije. Na jednom od takvih druženja, u julu iste godine, društvo za stolom se složilo sa Žarkom Jakšićem i njegov govor su proglasili za „platformu“. U restoranu novosadskog hotela „Park“, isto društvo se sastalo 7. avgusta 1932. g. i dogovorilo da i oni održe konferenciju na kojoj će usvojiti „rezoluciju o Vojvodini“ i pokrenuti list „Vojvođanin“. Dušan Bošković, ponet tom idejom, obnovio je redakciju bivšeg lista i prvi broj lista „Vojvođanin“ objavio 1. septembra 1932. g. kao organ SDS, a kasnije Udružene opozicije za Vojvodinu. Urednik je bio Spasa Blagojević koji je već ranije preuzeo uređivanje obnovljenog lista „Pančevac“ od Boškovića. Tek početkom 1938. g, Bošković je redakciju „Vojvođanina“ prebacio u Novi Sad.

Na sastanku u Novom Sadu, 11. decembra 1932. g, koji je sazvao Aleksandar Moč,  raspravljalo se o donošenju „rezolucije o Vojvodini“. Tokom održavanja sastanka, naročito aktivni bili su Dušan Bošković i Žarko Jakšić. Ovaj sastanak (kasnije prozvan „Novosadska konferencija“) je u stvari bio skup 37. ljudi veoma različitih stavova koji su se okupili u privatnom novosadskom stanu Aleksandra Moča. Zbog potpuno različitih gledišta prisutnih o položaju Vojvodine i različitih predloga za njegovo rešenje, uspeli su samo da se dogovore o formiranju „odbora za pripremanje rezolucije“. Prisutni su odredili ko će biti članovi tog odbora: Jovan Lalošević, Sima Racić, LJ. Popović, Milivoj Kenđelac, Sv. Stanković, Dušan Bošković, Žarko Jakšić, Aleksandar Moč, M. Lamešić, M. Matić, Sima Tapavica, Dimitrije Kostić i Mihovil Tomandl.

Mihovil Tomandl

Tekst rezolucije je trebalo da sastavi Lalošević. Predloženo je da se nova konferencija sazove kada predlog rezolucije o Vojvodini bude pripremljen. Odbor se sastao 22. decembra i 1932. g. u veoma nategnutoj atmosferi i među članovima je odmah došlo do sukoba zbog različitih stavova – što je brzo dovelo do međusobnih optužbi za „cepanje srpstva“ i „izdaju“. Aleksa Ivić nije došao na ovaj sastanak, iako je bio pozvan i imenovan za člana odbora. Epilog sastanka je ostao nepoznat. Obazrivi Lalošević je o tekstu predloga rezolucije potom raspravljao i sa radikalima, pa je tekst u izvesnoj meri menjan. Međutim, na novom sastanku, pet dana kasnije 28. decembra 1932. g, usvojen je zapis „Predloga rezolucije“. O tom sastanku se malo šta zna. Mada konačni tekst rezolucije nije sadržao nikakve federalističke zahteve, protagonisti ga nisu odmah objavili. Umesto nje, objavili su samo jedan proglas. Radilo se o nepotpisanoj objavi i ona svedoči da je iza zapisa „Novosadske konferencije“ u početku malo ko hteo da stane lično. Tokom 1932. g. sve je izgledalo prilično zbrkano: „Somborskom rezolucijom“ je preporučeno da nešto o Vojvodini treba odlučiti u Novom Sadu. U Novom Sadu je 11. decembra iste godine odlučeno da je teško odlučiti, ali da tek treba sastaviti predlog o tome šta treba da se odluči. Nije jasno ni ko je sastavio konačni tekst novosadske „Rezolucije o Vojvodini“. Njena sadržina takođe nije bila jasna, a nije jasno ni ko je na kraju usvojio. Pomenuto novosadsko društvo nije okupilo ništa što bi makar izgledalo kao nekakav trajni zajednički organ, a nisu se registrovali ni kao grupa građana. Još nešto što svedoči o neozbiljnoj prirodi „Novosadske konvencije“,  potpunom odsustvu njene vojvođanske reprezentativnosti i validnosti njene „znamenite“ rezolucije: „Rezolucija o Vojvodini“ nije doneta 11. decembra 1932. g. na sastanku koji je prozvan „Novosadska konvencija“! Novosadska „Rezolucija o Vojvodini“ je u ovaj dan antidatirana. Od javnosti Vojvodine je sadržina „Novosadske rezolucije“ ostala potpuno skrivena godinama, sve do početka Laloševićevog rada na osnivanju „Vojvođanskog fronta“ 1935. g. Možda se radilo o Laloševićevom političkom manevru. Traljavo skrivanje „Rezolucije o Vojvodini“ je, međutim, bilo slika i prilika vojvođanskog mentaliteta na koji je, četiri godine ranije, upozorio Milan Kašanin. Tekst „Novosadske rezolucije“ je objavljen tek u novosadskim novinama „Dan“ (8. avgusta 1935. g).

Dimitrije Mita Kostić

Na privatnim druženjima i sastancima u vezi „Novosadske konferencije“ prvi put su  još neki učesnici, pored Jakšića, raspravljali o potrebi da Vojvodina postane posebna federalna jedinica (Žarko Jakšić, Dušan Bošković, Janko Buljik i Dimitrije Kostić). Oni su, naravno privatno, razmatrali da Vojvodina treba da bude sastavljena od Banata, Bačke, Srema i Baranje. Ovo je bila grupa političara prečanskog fronta koji su se ugledali na federalističke zahteve HSS-a. Svi ostali nisu delili njihove ideje. Žarko Jakšić je najaktivnije pokušavao da oni izrade politički program o Vojvodini, insistirajući na Vojvodini kao federalnoj jedinici, ravnopravnoj sa Hrvatskom u ustavno preuređenoj državi. Tom Vojvodinom bi, po želji Jakšića, upravljali „domoroci“. Radi toga je Dimitrije Kostić izrekao parolu: „Vojvodina Vojvođanima“. Na „Novosadskoj konferenciji“ su se sastale vrlo raznorodne grupe vojvođanskih nezadovoljnika. Grupe samostalnih demokrata i bivših radikala, nezadovoljnih prilikama Vojvodine, bile su tu zajedno sa članovima DS Ljube Davidovića, levim zemljoradnicima iz Seljačko-demokratske koalicije, članovima HSS i katoličkim klerikalacima. Naravno, većina njih nije prihvatila ideje Žarka Jakšića i njegovih istomišljenika.

Kraj prečanskog fronta

Još 1928. g. je Milan Kašanin upozorio Vojvodinu: „Za deset godina zajedničkog života u našoj novoj državi, Vojvodina nije dala ni jednog političara višeg ranga i ni jednog državnika. Politički i državnički, uticaj Vojvodine je ravan nuli u našoj novoj državi.“ Da li se ovaj Kašaninov stav pokazao kao tačan? Po svemu sudeći, tačan je.

Svetozar Pribićević, levo od Stjepana Radića, na govoru Seljačko-demokratske koalicije, u Dubrovniku 1927. Foto Vikipedia.

Možda je upravo Jovan Lalošević trebalo da postane taj „političar višeg ranga ili državnik“ koji bi nametnuo „uticaj Vojvodine“. Međutim, Laloševićev život se završio 1935. g. Njegov politički rad je bio opterećen privatnim poslom spasavanja veleposeda svojih klijenata, a čini se da mu je nedostajalo osećaja za medijski i terenski rad. Lalošević nije za sobom ostavio sposobne, kvalitetne i prodorne saradnike koji bi nastavili njegovo delo. Katastrofa je bila u tome što je u Vojvodini Laloševićev rad preuzeo konfliktni i bahati Dušan Bošković, izopačivši ga.

Dok je Bošković 1937. g, umesto Laloševića, okupio „Vojvođanski front“, od njega je odbio najbolje saradnike. Potpuno bez osećaja za podozrivost srpskog naroda prema federalističkim zahtevima hrvatskog nacionalizma, Bošković se nadao podršci od Mačekovog HSS-a dok je „Vojvođanski front“ plovio u  pokrajinski šovinizam. Tako je prečanski front nestao, a na njegovom mestu se pojavio „Vojvođanski front“ pretvoren u klub obožavalaca Dušana Boškovića.

Socijalnu strukturu prečanskog fronta činili su advokati, zemljišni veleposednici i ekonomski stabilni nameštenici. Bez jasnih političkih ideja i organizacione strukture, Srbi u Vojvodini ih nisu prihvatali. Sve do osnivanja „Vojvođanskog fronta“, okupljali su se isključivo u vidu privatnih kružooka u stanovima bogatijih istomišljenika ili na sedeljkama po luksuznim restoranima. U početku im je politički značaj pridavan u hrvatskoj štampi. Važan „istorijski značaj“ tim druženjima mnogo, mnogo kasnije dali su istoričari SAP Vojvodine koji su bili naglašeno politički lojalni Brozovom režimu. Upravo su oni nemušte aktivnosti pripadnika prečanskog fronta prozvali „vojvođanskim pokretom“.

________________________________

Odrednice:

[1] Bogdana Dunđerskog su za života duboko prezirali svi Srbi koji od njega nisu imali neposredne koristi. Međutim, kako je se u naše vreme Vojvodinom popularizuje  interesovanje za srpske „grofove“ i „veleposednike“, poštovanje veleposedničkih familija stiče glamurozne dimenzije. Otud je lider savremenog vojvođanskog autonomaštva Nenad Čanak (i sam ubeđen u svoje plemićko poreklo) objavio roman o veleposednicima Jagodićima iz Konaka („Kao i sva ravnica“, 2012. g). U odrednici „Bogdan Dunđerski“ na Vikipediji stoji tvrdnja o „čistoti bogatstva“ familije Dunđerskih i ničim argumentivana tvrdnja da se Bogdan Dunđerski tokom Prvog svetskog rata  „brinuo“ o sudbini svojih uhapšenih sunarodnika.  U doba Austrougarske se zaista ponekad javljala svojevrsna grofomanija, patološka pojava koju je književno prikazao Bogdan Čiplić u pripovetki „Kletve“ (zbirka „Kuda Tisa teče“ 1980. g). Istinsko poreklo bogatstva i stvarni karakter baronskog glamura novobečejskih Ivanoviće je književno prikazao Miloje Čiplić u svom nedovršenom romanu „Tamnice“. U vezi sa ovim se mora znati da je Čedomilja Mijatovića, stvarnog aktera „Tajne konvencije“, grofomanijom nadahnula majka Bečkerečanka (po svoj prilici usvojenica rodom iz Temišvara), vračara, koja je svoju izrazito tamnoputu spoljašnjost objašnjavala svojim poreklom od loze španskih grofova. O motivisanosti Čedomilja Mijatovića „grofovskim poreklom“ činjenice je objavio njegov savremenik i kolega u Vladi Živan Živanović. Grofomaniju, kao bitan motivacioni činilac političkog rada Čedomilja Mijatovića, u naše vreme istoriografski je obradio Radovan Kalabić 2009. g. u knjizi „Grofovska vremena“.

[2] Savremeno autonomaštvo rado „otkriva“ ekonomske, finansijske i fiskalne argumente „obespravljenosti Vojvodine“ u doba Kraljevine SHS. Ove argumente je u naše vreme pobijao Boško Mijatović u svom prilogu zbornika „Dosije Autonomna pokrajina Vojvodina“.

Izvor: Analitički forum