Zoran Čvorović o stanju u SPC za „Rusku narodnu liniju“

Saradnici Ruske narodne linije Mihail Mihajlovič Ivanov i Pavel Vjačeslavovič Tihomirov razgovaraju na temu predloga novog Crkvenog ustava sa pravnim istoričarem Zoranom Čvorovićem, doktorom pravnih nauka i profesorom Univerziteta u Kragujevcu, članom Pravno-političkog saveta AP Kosovo i Metohija.

Pavel Vjačeslavovič Tihomirov: Zorane, u jednom od prethodnih razgovora ja sam već ukazao na to da se nama Rusima čini da u srpskoj crkvenoj svesti postoji neka vrsta raspolućenosti. S jedne strane, sve u SPC ukazuje na temeljnu ulogu spoljašnjeg kulta, koji je pomogao da se sačuva suština. Uostalom i Svetosavlje je najvećim delom, zapravo, iskustvo ocrkovljenja života. S druge strane, ne može da ne upadne u oči intelektualna moda „šmemanovštine”. To nije obična raspolućenost, već šizofrenost, jer jedno isključuje drugo.

Zoran Čvorović: Ta šizofrenost koja je svojstvena današnjoj religioznoj svesti Srba, morala je da ostavi svoj trag i na predlogu novog Ustava SPC. Insistiranje pojedinih episkopa da se normativni tekst jednog crkveno-pravnog akta, koji se isključivo tiče ustrojstva pomesne Crkve, neprimereno optereti eklisiološkim učenjem, jedino može da se objasni suženom revolucionarnom svešću pojedinih srpskih episkopa koji imaju grozničavu potrebu da za svog arhipastirstva u potpunosti modernizuju nasleđenu crkvenu praksu i svest srpskog naroda.

Obraćanje Predanju je oduvek bilo provereni način da se oceni ispravnost nekog novog učenja, u ovom slučaju afanasijevsko-šmemanovske evharistijske eklisiologije. Sve dok je Predanje živo nikakva novačenja ne mogu da prisvoje autoritet ortodoksije i ortopraksije. Tek kada revolucija uspe da potpuno uništi „stari režim”, obezbeđuje se konvalidacija početne nelegalnosti.

Mihail Mihajlovič Ivanov: Ako razmatramo društveno-politički aspekt, onda se u Srbiji zapaža približno isto ono što i u Rusiji: dok se Crkva prihvatala kao saveznik u borbi protiv komunističke ideologije, liberali su tolerisali sve ono što se može nazvati normom crkvenosti, a što je svojstveno tradicionalnom pravoslavnom pogledu na svet.

Kada je završen obračun sa ostacima sovjetskog sistema, u očima pobornika tržišno-liberalne ideologije Crkva se više nije doživljavala kao taktički saveznik, već kao strateški neprijatelj. Zato što se prema ideologiji potrošačkog društva crkveni pogled na svet javlja kao sistematska alternativa.

Zoran Čvorović: Dok je trajao politički obračun sa režimom Slobodana Miloševića, u kome su na strani prozapadne opozicije aktivno učestvovali neki od najuticajnijih episkopa SPC, pokušaji zamene svetosavskog Predanja modernističkom ideologijom ostvarivao se isključivo u okviru „unutrašnjeg života” SPC. Reforma bogoslužbene prakse i reforma (bogoslovskog) obrazovanja mogle su da bude vidljive samo relativno maloj grupi ocrkvljenih ljudi, koji učestvuju u liturgijskom životu Crkve.

Pri tom, značaja Sv. Predanja mogli su uglavnom da budu svesni samo oni koji su sačuvali svoju crkvenost tokom decenija komunizma, a ne i novokršteni koji su početkom devedesetih masovno prilazili Crkvi.

P. V. Tihomirov: Da, u Srpskoj crkvi se jasno zapaža suprotnost u stavu koji vlada među nefitima (onima koji su prišli Crkvi posle pada komunizma) i onima koji su vaspitani u neprekinutoj crkvenoj tradiciji.

U tom smislu situacija je kod nas u Rusiji unekoliko drugačija. To najbolje primete Srbi koji se upoznaju sa stvarnošću našeg crkvenog života. Dobro pamtim utisak koji je poneo naš zajednički prijatelj Ranko Gojković iz kontakata sa pravoslavnim ljudima iz Rusije i Ukrajine.

Kod nas je beznačajno mali procenat ljudi vaspitan u neprekinutoj crkvenoj tradiciji, svi mi, postsovjetski ljudi, u najvećoj smo meri neofiti.

Jedan deo onih koji su prišli Crkvi devedesetih godina iskreno smatra da je neophodno da se sve u crkvenom poretku vrati na stanje u kome je bilo pre revolucije, dok su drugi ubeđenja da ne smemo da ponovimo greške iz sinodalnog perioda (period od 1721. do 1917. godina kada je Ruskom crkvom upravljao Sinod, kao organ jednog od državnih resora. Od 1701. do 1917. godine RPC nije imala ni patrijarha). Zato je od životne važnosti da se stvaralački preispita istorijsko iskustvo. Nema sumnje da se ponekad  u takvom preispitivanju odlazi isuviše daleko. Trenutno u Ruskoj crkvi ne postoji, uslovno govoreći, neko zajedničko gledište koje bi bilo svojstveno neofitima. Među našim neofitima ima onih koji se upravljaju prema XIX veku, ali ima i onih koji smatraju da XIX vek ne može da služi kao obrazac za podražavanje.

A kod vas su se, izgleda, formirale različite crkvene kulture. Propagatori modernističkih težnji su oni crkveni i javni delatnici koji su Crkvi prišli devedesetih godina XX veka.

Zoran Čvorović: U to vreme, devedesetih godina prošlog veka, episkopi-modernisti nisu izlazili pred javnost sa stavovima kojima bi se nipodaštavlo Sv. Predanje i sve specifičnosti vekovne srpske crkvene prakse, odnosno Svetosavlje kao pravoslavno hrišćanstvo srpskog stila i iskustva.

Jasno je da pojedini episkopi, koji su uzeli učešće u borbi prozapadne opozicije protiv Slobodana Miloševića, nisu mogli sebi da dozvole da u tu borbu uđu bez Svetog Save, jer se Slobodan Milošević u jednom značajnom delu mlađe biračke populacije poistovećivao, i to dobrim delom s razlogom, sa komunizmom i jugoslovenstvom. Odmah da kažem da je prozapadna opozicija, mnogo više nego Milošević, bila lišena bilo kakve nacionalne svesti. Pri tom se takva politička borba rasplamsavala u uslovima rata koji je Zapad vodio protiv Srba u RSK i RS.

Kod episkopa koji su ušli u političku borbu protiv S. Miloševića, geopolitička svest bila je konzervirana na nivou 1945. godine. Milošević je za njih bio simbol titoizma, a u opoziciji su videli snagu kadru da obnovi srpsku državnost. Takva arhaična geopolitička svest je bila garant da će deo klira SPC biti instrumentalizovan od strane prozapadne opozicije, kojoj je u prvoj fazi delovanja preko bila potrebna nacionalna simbolika, koju su joj obezbeđivali pojedini episkopi.

M. M. Ivanov: Šta se dogodilo posle obaranja Miloševića?

Zoran Čvorović: Odmah posle petooktobarskog prevrata, počev od 2002. godine, pojedini bogoslovi-modernisti i pojedini episkopi su počeli su i javno da izlaze sa radikalno obnovljenskim idejama.

Pri tom su modernisti potpuno uzeli pod svoju kontrolu sve ustanove koje se bave bogoslovskim obrazovanjem, od Fakulteta do srednjih škola.

Mladi sveštenoslužitelji, formirani pod uticajem ovih učenja, izgledaju kao ništa manji pobornici liberalno-tržišnog ideološkog mejnstrima od tipičnih mladih predstavnika menadžerske klase.

P. V. Tihomirov: Da li je moguće da su svi mladi klirici, bez izuzetka, u potpunosti lišeni onog osećanja koje se kod nas u Rusiji naziva „za državu mi nije ništa teško da učinim”?

Zoran Čvorović: Svakako da nisu svi takvi. Međutim, klirici modernisti koji imaju još uvek živ nerv za nacionalno pitanje, pokazuju se nesposobnim za nacionalnu borbu. U njihovu svest je ugrađeno toliko filtera, toliko „unutrašnje cenzure”, koja je prouzrokovana idejama religiozne i svake druge tolerancije, pa sve to neminovno utiče i na kvalitet njihove borbenosti.

P. V. Tihomirov: Alternativa?

Zoran Čvorović: Povećava se broj protivnika crkvene modernizacije. Ali se, na žalost, suočavamo sa fenomenom „revnosti koja nije po razumu”. Raskolnički duh i raskolničke metode… Jednom rečju, nepostojanje celosne crkvene svesti, formirane na temelju Sv. Predanja, idealno je tlo za nicanje kako modernističkog duha, tako i „konzervativnog” raskolništva.

P. V. Tihomirov: Ubeđen sam da se u ovom pitanju svaki put suočavamo sa pogrešnim predstavama o hijerarhiji vrednosti. Ne postoji jasna predstava o tome šta u duhovnom životu čoveka ima značenje krajnjeg cilja, a šta sredstva. Konzervativci pridaju suviše značaja spoljašnjim formama, zaboravljajući na čas da suština spasenja nije u tome „da se po svaku cenu trudimo oko jednog slova”.

Nasuprot tome, oni koji su skloni da se kritički odnose prema svemu što im deluje kao okamenjivanje vere, praksa pokazuje da s takvim oduševljenjem pristupaju poslu „rušenja idola” da „zajedno sa vodom odbacuju i dete”.

Pa uglavnom ostaju praznih ruku.

Izvor: Stanje stvari