Zapadni Balkan ili primer geopolitičkog manipulisanja

Sažetak

EU je za teritoriju bivše Jugoslavije, bez Slovenije, ali sa Albanijom, osmislila geografski neadekvatan i geopolitički manipulativan pojam Zapadni Balkan. Cilj je bio da se prostor stabilizuje i rezerviše za evroatlantsku ekspanziju. Istovremeno, on je poslužio za proveru jedinstvenog delovanja EU prema izrazito heterogenom regionu. Prema predispozicijama, Srbija bi trebalo da bude lider Zapadnog Balkana, ali je njena moć umanjena zbog lošeg međunarodnog položaja. Posle prijema Hrvatske u EU odnosi će se znatno promeniti.

Srbija će postati teritorijalno, demografski i ekonomski dominantnija. Za njeno „obuzdavanje“ i veštačko uravnotežavanje Zapadnog Balkana posle 2013. Zapad će još više instrumentalizovati islamskog činioca.

Za novi poredak – novi pojmovnik

Posle kratkotrajne, posthladnoratovske, neobuzdane američke hegemonije i pokušaja da se globalizam proglasi konačnom savršenom ideologijom, a unipolarna geopolitička konstrukcija nesmenjivim svetskim sistemom, postalo je očigledno, kako se 21. vek približavao kraju svoje prve decenije, da se ustvari radi o vremenu ras-poretka (ne-poretka, anti-poretka). Tokom tog de facto prelaznog razdoblja, interesno isprepletani pripadnici političke, ekonomsko – finansijske, medijske i naučne nomenklature nastojali su da kao „podršku“ uspostavljanju novih pravila, vrednosti i odnosa uspostave i svrsishodnu terminologiju. Uvedeni pojmovi su sistematski promovisani, neki su posle oročene upotrebe skrajnuti i povučeni iz upotrebe, da bi usledila hiperprodukcija svrsishodnijih. Novi kategorijalni aparat služio je za preumljavanje i upodobljavanje podanika iako se odlikovao teorijskom neuhvatljivošću i neobjašnjivošću.

Poseban skup novih pojmova bio je namenjen zemljama unutar transgresionog frontijera na koje se izlio „veliki potop“ ekspanzije talasokratskog Zapada posle pada Berlinskog zida. „Postmoderno razdoblje preplavljeno je masovnim pojmovnim amorfnostima, relativizacijama, konfuzijama, mutantima i tendenciozno nepreciznim neologizmima“ [1] kako bi se relativizovale ranije jasno određene i prihvaćene suštinske veze naziva (imena) sa fenomenima (pojavama, procesima). Potom je usledilo usađivanje tranzicione terminologije, novogovora i tzv. korektnih narativa. Postjugoslovenski prostor poslužio je kao laboratorija, pored ostalog, i za takve eksperimente. Tragikomično je izgledalo uvođenje u upotrebu „etnički čistih“ reči, rogobatnih kovanica, arhaizama i tuđica, posredstvom kojih su domicilni Balkanci počeli da dokazuju nepostojeće identitetske posebnosti i da poniru u dubine sumnjivih etno-istorijskih korena. Destrukciju „druge“ Jugoslavije pratio je novi pojmovnik koji su nametale kohorte Zapadnih izaslanika i institucija koje su predstavljali. Spremno su ga prihvatali i dalje plasirali njihovi domaći zastupnici. Ciljana je uglavnom najdelikatnija sfera – geografska, istoriografska, nacionalna, verska, geopolitička… Terminološke inovacije trebalo je da utiču na preoblikovanje kolektivne svesti „balkanskih varvara“, posebno na njihovo poimanje prostora. [2] Jedan od najfrekventnijih novih pojmova postao je „z/Zapadni Balkan“, koji se u opticaju pojavio krajem 20. veka. Da li geografska nauka poznaje pojam „z/Zapadni Balkan“? Ima li on istorijsko utemeljenje? Na koji prostor se odnosi? Hoće li njegove međe da budu relativno dugotrajne? Ili će da se sukcesivno menjaju sa eventualnim priključenjem balkanskih zemalja tzv. evroatlantskim integracijama? Kakva je funkcija „z/Zapadnog Balkana“? Ako je nastanak „z/ Zapadnog Balkana“ volja Brisela, kako ga geopolitički i geoekonomski poimaju Vašington, Moskva, Ankara, Rim, balkanski susedi…? Da li je ispravno i sa stanovišta nacionalnih interesa opravdano da pojam „z/Zapadni Balkan“, te njegovi dubleri „Jugosfera“, „Region“, „Okruženje“… i dalje budu u srpskoj naučnoj, političkoj, medijskoj, obrazovnoj, kulturnoji drugoj upotrebi?

Geografski pojam Balkan – poreklo, promene, zablude, greške Prva savremena asocijacija na Balkan jeste balkanizacija, pojam koji počiva na tri ugaona kamena: 1) na hroničnoj konfrontiranosti brojnih i izmešanih etničkih kolektiviteta, 2) na političko-teritorijalnoj usitnjenosti i 3) na ukrštenosti interesa velikih sila. Balkan je karakterističan po predrasudama i stereotipima. I samo ime poluostrva rezultat je pogrešnog poimanja njegovih najkrupnijih oblika reljefa. Naučni krugovi Zapadne i Centralne Evrope čak do polovine 19. veka nisu odustajali od mišljenja da postoji celovit i jednorodan planinski venac od Crnog mora na istoku do Jadranskog mora na zapadu, koji se u vreme renesanse nazivao Catena Mundi (Catena del Mondo), a kome su istraživači u prvoj polovini 19. Veka davali ime Centralni greben (Centralkette). Najistočniji deo tog grebena nazivan je Hem (Hemus) [3], po kome je često nazivana i cela poluostrvska oblast.

Prvi put pojam Balkan pominje krajem 15. veka italijanski pisac i diplomata Filip Kalimah (Philippus Chalimachus, 1437-1496), napominjući da domicilno stanovništvo, umesto naziva Hem, koristi izraz Balkan, koji su doneli Turci i koji znači šumovita planina, gora. Geografski pojam Balkansko poluostrvo (Balkanhalbinsel ili Haemushalbinsel) u zvaničnu upotrebu uveo je 1808. godine nemački geograf Johan August Cojne (Johann August Zeune, 1778-1853). Zabluda o Centralnom grebenu postepeno se ispravlja tek od sredine 19. veka i terenskih istraživanja austrijskog geologa Ami Buea (Ami Boué, 1794-1881). On naziv Balkan preuzima od svojih turskih vodiča, koji su zajedničku imenicu balakan upotrebljavali za svaku planinu kojoj ne znaju ime. Ali onda se podleže drugim greškama. Pojam Balkan za istočni deo starog Hemusa pogrešno je protegnut na manje poznate centralne i zapadne sektore masiva. Slovensko stanovništvo, iako je za čitav planinski venac „od Vrške Čuke do Crnog mora“ koristilo ime Stara planina, prihvatilo je i turski termin Balkan iako se on ranije odnosio samo na njen najistočniji deo [4]. Ustvari, radilo se o južnom delu jedinstvenog planinskog venca koji se u obliku obrnutog slova S pruža od centralne Evrope do zapadne crnomorske obale i danas se naziva Karpatsko-balkanski planinski sistem.

Prostor južno od Save i Dunava J. A. Cojne je nazvao Balkansko poluostrvo u želji da, analogno Pirinejskom i Apeninskom poluostrvu, germanocentrično posmatran jugoistok Evrope nazove po dominantnom planinskom masivu. Ali kompaktnija i dominantnija planinska celina tu je Dinarski planinski sistem, te bi najadekvatniji naziv poluostrva trebalo da bude Dinarsko poluostrvo. Očigledno da je Balkansko poluostrvo dobilo ime zahvaljujući grešci koja je ušla u opticaj, odomaćila se i ušla u zvaničnu upotrebu. Ta konstanta, proistekla iz tretiranja ovog prostora kao terra incognita u (pseudo) naučno-geografskom smislu i kao terra nullius u imperijalno-ekspanzionističkom smislu, zadržala se i u kasnijim geopolitičkim shvatanjima – od prostornog nesaglasja i različitog omeđavanja prostora označenih pojmom Balkansko poluostrvo i pojmom Balkan, do savremenih, nametnutih političko-teritorijalnih prekompozicija i granica [5].

Balkansko poluostrvo – Balkan: ne samo pojmovna dilema

Geografi nisu prestali da polemišu o pitanju da li je Balkansko poluostrvo uopšte poluostrvo. Školski posmatrano, ne bi trebalo da postoji dilema – radi se o delu kopna sa „tri strane okruženog morima“. Zaista, Balkansko poluostrvo sa istoka, juga i (jugo)zapada zapljuskuju Crno, Mramorno, Egejsko, Sredozemno, Jonsko i Jadransko more. Već na prvi pogled, od svojih južnoevropskih analoga, Pirinejskog i Apeninskog poluostrva, Balkansko poluostrvo se znatno razlikuje [6] – ne završava se širokim i (za sada) nepremostivim moreuzima, sa čije se druge strane, nedaleko od afričke obale Sredozemlja, ishodišta završavaju pustinjskim „ćorsokakom“ nepregledne Sahare. Sa Balkanskog poluostrva, posredstvom Carigrada, tog „oka Vaseljene“ [7], preko uskih moreuza Bosfora (660 m) i Dardanela (1.300 m), kopneni putevi vode prema maloazijskim i bliskoistočnim središtima starih civilizacija, svetim mestima velikih religija i planetarnim „rezervoarima“ nafte i gasa. Ta funkcija evroazijskog „mosta“ i višedimenzionalne prohodnice rezultira „geopolitičkim magnetizmom“, kojim Balkansko poluostrvo privlači glavne „igrače“ u njihovom globalnom nadmetanju [8].

Balkansko poluostrvo se razlikuje od Pirinejskog i Apeninskog i po tome što od „torzoa“ Evrope nije odvojeno poprečnim planinskim masivom kao preprekom, već je sa njim spojeno prostranom, prohodnom i rečnim dolinama ispresecanom nizijom – Panonskim basenom. Štaviše, umesto uobičajenog suženog poluostrvskog „vrata“, taj kontakt je dugačka „hipotenuza balkanskog trougla“. Između Trsta i Odese, kao krajnjih severnih „temena“ istočne i zapadne obale Balkanskog poluostrva, pravolinijska razdaljina je 1.300 km, što je vise od crnomorsko-baltičke ose Odesa-Kalinjingrad (1.160 km). To znači da izrazitija poluostrvska svojstva ima deo Evrope zapadno od linije Odesa-Kalinjingrad u odnosu na deo istočno od nje nego Balkansko poluostrvo prema ostatku Evrope. Kontaktna linija Balkanskog poluostrva sa „torzoom“ Evrope duža je i od ostalih transevropskih suženja: od ose Trst-Šćećin (900 km), Trst-Hamburg (1.000 km), Marsej-Roterdam (1.100 km). [9] Stoga nisu retka mišljenja da poluostrvski karakter ima samo proator južno od linije Burgas-Medovski zaliv (pa čak i Solun-Igumenica). Međutim, takvo dimenzionisanje i omeđavanje značilo bi da se poništava tradicionalni fizičko-geografski i antropo-geografski smisao i celovitost Balkanskog poluostrva, te se svodi na samo njegov helenski identitet. U tom slučaju, apsurdan bi postao i naziv Balkansko.

Karta 1: Balkansko poluostrvo – poluostrvo ili ne?

Određenje pojma Balkansko poluostrvo proističe uglavnom fizičko-geografaskog prostornog poimanja. I, dok su međe duž morskih akvatorija koje ga okružuju manje-više nesporne (izuzimajući pripadnost nekih egejskih ostrva), Severna poluostrvska tzv. prirodna granica diskutabilna je sa dve tačke gledišta:

1) Od Crnog mora granica se prema zapadu pruža Dunavom i Savom, i nesporna je do ušća Kupe; od te tačke postoje dve opcije – prva, uzvodno Kupom, kroz Gorski kotar, do Rijeke i Kvarnerskog zaliva je manje prihvatljiva, geografski nelogična i neetnička, ali sa istorijskom zaostavštinom nekadašnje austrijsko-turske međe, i druga, od ušća Kupe, dalje uzvodno Savom do Ljubljanskog polja, potom kontaktom Alpskog i Dinarskog planinskog sistema, te Sočom do njenog ušća u Tršćanski zaliv, koja je fizičko-geografski zasnovanija.

2) Panonska depresija je prirodna celina okružena Alpima, Karpatima i Dinaridima, a Donjodunavska ploča je oivičena Karpatima na severu i Starom planinom (Balkanom) na jugu, te tzv. prirodna granica Balkanskog poluostrva nikako ne može da bude na Savi i Dunavu, budući da se savremena uloga te dve reke suštinski promenila – njihovi tokovi vise nisu fragmentaciona linija između velikih imperija, već su postali kohezioni prostorni činilac i integrativna „kičma“ prostranih ravnica i dolinskih oblasti sa leve i desne strane. (Karta 2)

Karta 2: Balkansko poluostrvo i Balkan

Balkansko poluostrvo je prvenstveno fizičko-geografski pojam, a granica na Savi i Dunavu predstavlja višeistorijsko-civilizacijski relikat – jedan od mnogih u Evropi. Površina Balkanskog poluostrva je 520.000 km2 i manja je od prostora koji podrazumeva pojam Balkan. Balkan se razlikuje od Balkanskog poluostrva u teritorijalno-delimitacionom i kvalitativno-strukturalnom smislu. Severna granica Balkana poklapa se sa severnom granicom Rumunije i nekadašnje „druge“ Jugoslavije. U njegovom sastavu su Grčka, Albanija, Bugarska, Rumunija, evropski deo Turske (23.764 km2 od ukupno 779.452 km2 površine Turske) i države nastale razbi-raspadom SFRJ – Srbija, Crna Gora, Makedonija, Bosna i Hercegovina, Hrvatska i Slovenija. Shodno tome, Balkan je političko-geografski pojam, koji podrazumeva teritoriju površine 788.770 km2. Međutim, Balkan je sinonim geopolitičnosti, te se koristi i za druge oblasti u svetu, slične po etno-političkoj usitnjenosti, međusobnoj konfrontiranosti i važnosti geografskog položaja za interese velikih sila[10]. I posle pada Berlinskog zida, Balkan se ponovo pokazao ne samo kao „mesto koje proizvodi više istorije nego što može da konzumira“ [11] nego i kao prostor gde se stvara „višak geopolitike“. Na Balkanu su velike sile (posebno sa talasokratskog Zapada) postale još više umešane, etnička heterogenost i sukobljenost dostigla je razmere paroksizma, a političko-teritorijalnoj fragmentaciji kao da nema kraja [12].

Tranziciono poimanje Balkana

Iz konkretnih evropskih, evroazijskih i globalnih središta geopolitičke moći, na Balkan se gleda iz različitog geografskog optikuma. Dominira germanocentrična berlinsko-bečka vizura, za koju je balkanski prostor na jugoistočnoj strani. Štaviše, germanski militarizam i ekspanzionizam orijentisao je duž jugoistočne osovine jedan od svojih pravaca prodora – Drang nach Südosten. To je bila kopnena „Ideja dijagonale“ ili „Ideja Bagdada“, koja je trebalo da zameni pomorsku “Ideju Hamburga“, neostvarivu zbog britanske pomorske dominacije. Tvorcem izraza Jugoistočna Evropa smatra se geograf i jedan od pionira geopolitike profesor univerziteta u Gracu O. Mul (Otto Maull, 1887-1957), koji je „imao nameru pronalaženja prividno neutralnijeg i ‚geografskijeg‘ naziva za deo Evrope tako opterećen dvosmislenostima istorije“ [13]. U nacističkoj zloupotrebi geopolitike pojam je sveden samo na Jugoistok i kompromitovan tokom Drugog svetskog rata.

Ali nije to bio jedini razlog za njegovu skrajnutost, koja je trajala sve do prelaska u posthladnoratovsku fazu transformisanja i ekspanzije tzv. evropske integracije (od EZ u EU), kada je postalo očigledno da će obuzdavajuća ideja „evropske Nemačke“ prerasti u hegemonistički concept „nemačke Evrope“. Balkan je „upakovan“ u opštu strategiju „širenja EU na istok“, ali se iz Brisela na njega gledalo „berlinskim očima“ – kao na jugoistok Evrope. To ne obavezuje Moskvu, koja je početkom 21. veka počela da se oporavlja i vraća u globalnu arenu. On sve vidljivije zauzima spoljnopolitički kurs u skladu sa geopolitičkom orijentacijom tradicionalista i/ili neoevroazijaca, za koje je Balkan ostao ruska jugozapadna transmisija do „toplih mora“. Iz Ankare i sa Bosfora (iz Istanbula) na Balkan se uvek nostalgično gledalo kao na nezaobilaznog posrednika za povratak u Evropu, da bi taj pravac oživeo u vidu severozapadnog vektora neoosmanističke „strategijske dubine“[14]. Sa Apeninskog poluostrva, iz Rima i Vatikana, na Balkan se gleda kao na istočno ishodište pretenzija rimokatoličkog prozelitizma i italijanskog velikodržavnog ekspanzionizma, koji Jadransko more smatra „italijanskim jezerom“ („Spinta verso l’Oriente“, „Mare nostro Adriatico“). U stvari, posmatrano iz geografskog centra konvencionalno shvaćenog evropskog „kontinenta“ (od Atlantika do Urala), Balkan se nalazi na jugu Evrope (Karta 3).

Karta 3: Različite geopolitičke percepcije Balkana – nemačka, ruska, turska i italijanska (vatikanska)

Globalni geopolitički poremećaj izazvan okončanjem bipolarizma najdirektnije se odrazio na gotovo pola veka podeljenu Evropu. Logično, „zemljotres“ se najpre osetio u „epicentru“, na Balkanu, koji se „pokazao kao veoma precizan seizmograf koji nepogrešivo (…) beleži ne samo krupne, tektonske poremećaje u poretku moći nego i svaki drhtaj“ [15]. Odmah se srušila njegova najkrhkija državna „višespratnica“ – multietnička, multikonfesionalna, multikulturna, federalna Jugoslavija. Iz evroameričkog „hipocentra“ (dubinskog žarišta zemljotresa) prema „varvarskom“ Balkanu, prostoru sa druge strane transgresionog frontijera, trijumfom omamljene talasokratske Imperije krenuli su talasi posthladnoratovskih, postmodernih, postjugoslovenskih terminoloških dublera i tendenciozno geopolitizovanih neologizama. Tako je međunarodno priznatoj jugoslovenskoj supranacionalnoj tvorevini, iako utilitarnoj geopolitičkoj kreaciji upravo zapadnih sila pobednica u Prvom svetskom ratu, bila je namenjena oročena odrednica „države u nestajanju“(!?). Secesionističke republike, mahom predvođene starom titoističkom nomenklaturom, samo deklarativno preimenovanom u antikomunističku avangardu (koja je, u stvari, bila neskriveno šovinistički antisrpska), proglašene su „mladim demokratijama“(!?). Njima je na prozapadnom putu bilo ne samo unapred sve dozvoljeno i oprošteno nego i na sve načine pomagano, naročito „Kosovarima“(!?) posredstvom „humanitarne intervencije“(!?). Istovremeno, srpske zemlje svrstavane su u globalnu „osovinu zla“(!?), a srpski vojno-politički lideri proglašavani „balkanskim kasapima“(!?). Za njih je Savet bezbednosti UN, iako bez ovlašćenja, osnovao „tribunal u Hagu“(!?), u kome je korišćen „BHS-jezik“(!?) i kome je jedan od glavnih posrednih ciljeva bio da se dovede u pitanje postojanje Republike Srpske kao „genocidne tvorevine“ (!?).

„Zapadni Balkan“ – pojava i značenje pojma

Kada je terminologija destrukcije privela kraju svoju misiju, evroamerički talasokratski Zapad, pod samoproglašenim pretencioznim nazivom „međunarodna zajednica“, prema Balkanu je počeo da primenjuje novi (pseudo)integrativno kodiran rečnik. Jedan od prvih pojmova kojim je trebalo da se potvrde „novi vetrovi iz Brisela“ bio je zapadni Balkan. Evrobirokratija ga je neformalno koristila još od1997. godine, Regionalna radna grupa Veća ministara EU za zapadni Balkan počela je da ga sukcesivno unosi u dokumente i objavljuje u Glasnicima EU od druge polovine 1998. godine, da bi u potpunu operativnu upotrebu ušao posle javne promocije na samitu EU u decembru 1998. godine. Od tada je korišćenje termina zapadni Balkan i njegovo ispisivanje u dokumentima, štampanim medijima i naučnoj literature evoluiralo: od tzv. zapadni Balkan, kojim se sugerisao njegov neformalni karakter, i zapadni Balkan, kojim se svedeno geografski asociralo na proctor zapadno od Stare planine, na granici Srbije i Bugarske, do „zapadni Balkan“ i „Zapadni Balkan“, što je trebalo da naglasi njihovu pojmovnu diskutabilnost i neautentičnost, te, na kraju, Zapadni Balkan, posredstvom koga se impliciralo postojanje (supranacionalne) političko-teritorijalne jedinice.

Indikativno je da se pojavljivanje pojma „z/ZapadniBalkan“ hronološki poklopilo sa eskalacijom sukoba vojno-policijskih snaga Srbije/SRJ i terorističko-separatističkih naoružanih formacija kosovsko-metohijskih Arbanasa, sa vrhuncem političkih pritisaka Zapada na Srbiju da samoukine svoj suverenitet ne samo na Kosovu i Metohiji već i na celoj državnoj teritoriji, sa „pregovorima“ u Rambujeu unapred osuđenim na neuspeh, te sa predvečerjem izvesne agresije NATO na SRJ tokom prve polovine 1999. godine. U političko-geografskom smislu, „z/Zapadni Balkan“ predstavljao je rezidualni prostor, koji preostaje posle „amputacije“ od Balkana postojećih i perspektivnih evroatlantskih klijenata. Grčka i Turska su već bile „stare“ članice NATO (od 1952) i uključene u proces integrisanja i širenja EU – Grčka kao članica (od 1981), a Turska kao dugogodišnji zvanični kandidat. Za Sloveniju se već znalo da će ubrzo u talasu istovremene ekspanzije i NATO i EU postati njihov član, što se dogodilo već 2004. godine. Rumuniji i Bugarskoj je obećana „jasna evro-atlantska perspektiva” ako budu ispunile geopolitički i geostrategijski zadatak baražiranja povratka Rusije na Balkan, što su one odmah efikasno ispunile (zabranile su prelet ruskog vazduhoplovstva radi snabdevanja trupa baziranih na prištinskom aerodromu Slatina) i za to nagrađene prijemom u NATO (2004) i EU (2007). Za ostatak Balkana upotrebljena je formula „bivša SFRJ, minus Slovenija, plus Albanija“ i on je dobio zbirni naziv „z/Zapadni Balkan“ (Karta 4).

Karta 4: „Zapadni Balkan“ u vreme formiranja

U dokumentima EU eksplicitno se navodilo da su u sastavu „z/Zapadnog Balkana“ sledeće države: Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Albanija, BJR Makedonija i (tadašnja) SR Jugoslavija. Shodno tome, površina „z/Zapadnog Balkana“ iznosila je 264.301 km2, što je jedna trećina Balkana u tradicionalnim geopolitičkim granicama. Iako su funkcioneri EU najčešće govorili da se radi isključivo o tehničkoj, prelaznoj i prolaznoj tvorevini neutralnog naziva, brojni zvanični zaključci, planovi i projekti EU su to opovrgavali. Bilo je očigledno da postoji strategijski pristup „centra“ („Imperije“) prema „periferiji“, kojoj je namenjen dugogodišnji status „karantina“ za njena sukobljena „plemena“ kako se virus balkanizacije ne bi preneo na EU te „čistilišta“, u kome je trebalo da „varvari“ provedu izvesno vreme aktivno radeći na ispunjavanju uslova za prijem u EU. Dakle, EU je „z/ZapadnimBalkanom“ želela da ostvari stabilizaciju konfliktnog prostora i njegovu harmonizaciju sa standardima propisanim za priključenje. U prvim godinama posle ustanovljavanja „z/Zapadnog Balkana“, EU je testirala tzv. regionalni koncept – kolektivni tretman svih država u njegovom sastavu. Od njega se brzo odustalo, nadvladao je selektivni pristup i različit tempo približavanja EU, tako da Hrvatska postaje clan 2013. godine, a ostale zemlje su u manje ili vise neizvesnom statusu: neke raspolažu datumom za početak pregovora o pristupanju, neke kandidaturom, a neke su još uvek daleko od nje. Stvarna uloga koju je EU namenila „z/Zapadnom Balkanu“ proističe iz konstatacije Havijera Solane na sednici Veća ministara EU u Briselu sredinom 2001. godine da se radi o eksperimentu, gde EU testira efikasnost svoje jedinstvene spoljne politike. U osnovi eksperimenta prepoznatljiva je globalistička ideologija koja i na „z/Zapadnom Balkanu“ nastoji da relativizuje nacionalne identitete, državne suverenitete i granice, a da uspostavi prostorno, vremenski, politički, ekonomski i bezbednosno fleksibilnu regionalnu integraciju.

Da li „Zapadni Balkan“ stvarno postoji?

Naučna regionalna geografija uglavnom ne deli Balkansko poluostrvo na istočno, zapadno, severno i južno. To sa Balkanom ne čine ni politička geografija niti geopolitika. Fizičko-geografski sklop (prvenstveno reljef, klima, hidrografija) i antropo-geografska svojstva (prvenstveno nacionalna, konfesionalna i političko-teritorijalna struktura) takođe isključuju mogućnost pojednostavljene podele prema stranama sveta. Jovan Cvijić (1865-1927), znameniti srpski geograf i neupitni autoritet među „balkanolozima“, u svom kapitalnom delu Balkansko poluostrvo [16] ustanovio je da Balkansko poluostrvo čine tri velike prirodne celine: Egejska oblast, Pindsko-dinarska oblast i Kontinentalni blok (u okviru koga se nalaze Istočna ili Balkanska oblast i Centralna ili Moravska oblast). Dakle, ni jednu od njih nije označio kao „zapadnu“ ili „zapadnobalkansku“. Sličnog naziva nema ni u njegovoj analizi psihičkih tipova južnoslovenskog stanovništva Balkana, i to ne samo u osnovnoj podeli na dinarski, centralni, istočno-balkanski i panonski tip već ni na nižim nivoima – psihičkim varijetetima i grupama.

Izdvajajući početkom 20. veka civilizacijske celine („kulturne pojase“) na Balkanskom poluostrvu, Cvijić zapaža da su zapadni uplivi dolazili mahom preko Jadranskog i Jonskog mora. Ali na karti pod nazivom „Zone civilizacije“ kartografskim znakom navedenim u legendi kao „Uticaji Zapadne Evrope“, obeležava samo nekoliko najvećih gradova (Beograd, Sofija, Solun, Atina, Carigrad), među kojima se ni jedan ne nalazi na zapadu Poluostrva. U njegovoj regionalnoj civilizacijsko-geografskoj strukturi Balkanskog poluostrva, gde postoje još Patrijarhalni režim, Preinačena vizantijska civilizacija, Romansko-mediteranski uticaji, Mediteranski uticaji, Tursko-istočnjački uticaji, Srednjoevropski uticaji i Nova narodna civilizacija nema nikakve „Zapadnobalkanske civilizacije“. Sa saobraćajnog i geostrategijskog stanovišta, Cvijić je apostrofirao Centralnu oblast Balkanskog poluostrva, aproksimativno omeđenu linijom koja obuhvata Niš, Sofiju, Skoplje i Kosovsku Mitrovicu, unutar koje je naglasio značaj Balkanskog jezgra (Skoplje sa širom okolinom) [18], ali takođe nije posebno izdvajao istočni, zapadni, severni ili južni deo balkanskog prostora.

Evrobirokratski shematizam uveo je pojam „z/Zapadni Balkan“ u postmoderni rečnik kako bi blagovremeno „rezervisao“ taj prostor i stavio mu „žig“ Zapada iako mu on geografski, etnički, civilizacijski i geopolitički uglavnom ne pripada. M. Knežević lucidno zapaža da se radi o „povratku jugonostalgičnih surogata“ kao posledici delovanja „Nekst-JU“ duha. „Saljerijevsku odeždu neo-jugo ’slavnog‘ duha zaodenuo je tzv. Zapadni Balkan i geografski i politički nejasni, zapravo čudnovati ‚zapadnobalkanizam‘. Konačno, zar evopska ideologija, pomoću koje se propoveda čistilišno dospevanje do rajskog ishodišta totalne kontinentalne integracije Poluostrva – neke nove Balkanije kao stare Ikarije – takođe nije nova zavodljiva himera. Nova, samo drukčije imenovana Jugoslavija, na novo/starom Balkanu, u Novoj Staroj Evropi.“ [19] Isti autor, ne oklevajući, postavlja i ključno pitanje – „gde je u takvim integracionim pričama Srbija; gde su, u stvari, Srbi?“ [20]

Srbija (političko)geografski ne može da bude na zapadu, već je ona u središtu Balkana. Ako je Srbija centralnobalkanska zemlja, onda samo prostor zapadno od Drine jeste „pravi zapadni Balkan“ (Bosna i Hercegovina, Hrvatska i Slovenija). Međutim, posmatrano u (post)jugoslovenskim obrisima, samo Slovenija i Hrvatska su „zapad“ jer je Bosna i Hercegovina smatrana „centralnom i najjugoslovenskijom republikom“. Izuzimanjem Slovenije kao „proverene“ članice NATO i EU te držanjem Srbije na distanci ne samo zbog njenog centralnobalkanskog položaja, već i zbog višedimenzionalne EU-nekompatibilnosti, sa nespornim zapadnobalkanskim „pedigreom“ ostale bi samo Hrvatska i Bosna i Hercegovina. Geopolitičke posledice formiranja navedene balkanske (ras)podele postale bi očigledne: srpske zemlje bile bi podeljene „granicom na Drini“ kao projektovanom, stereotipnom i istorijski falsifikovanom civilizacijskom međom; između političko-teritorijalnih jedinica Srbije, Crne Gore i Republike Srpske instalirao bi se fragmentacioni „rased“ koji bi mogao da se instrumentalizuje i čiji bi destruktivni potencijal vremenom rastao; Bosna i Hercegovina (naročito Republika Srpska) našla bi se u trostranom obuhvatu Hrvatske i, budući bez oslonca na Srbiju zbog hipotetički „tvrde“ granice na Drini, u sferi istorijski već dokazanih velikohrvatskih ambicija da se problem nepovoljne teritorijalne morfografije hrvatskog etničkog prostora i „avnojske“ Hrvatske reši aneksijom Bosne i Hercegovine… [21]

Posle prijema Hrvatske u EU 2013. godine (u NATO od 2009. godine), Bosna i Hercegovina (i Republika Srpska) mogla bi da se nađe ne samo u „geopolitičkim čeljustima“ [22] Hrvatske već i pod njenim starateljstvom – formalno u ime EU, a faktički u ime Nemačke. Nostalgična mitteleurop-ska nemačka interesna sfera, zaodenuta prividno benignim plaštom integrisanja centralnoevropskog kulturnog areala, tako bi se gotovo kompletirala. Geokulturna, geoekonomska i geopolitička, a u bliskoj budućnosti i geostrategijska „zavesa“ Nemačke i njenih satelita praktično bi se spustila od Baltika do Jadrana. Za rešavanje ostala bi još neka već problematizovana pitanja nesaglasnosti granica projektovane interesne sfere (u obliku kulturnog prostora) i postojećih državnih granica – zapadna, pounijaćena Ukrajina, rumunske panonske oblasti i Transilvanija te srpska Vojvodina. (Karta 5) Ljubljanu, glavnog nemačkog eksponenta na postmodernom, tranzicionom evropskom „Jugoistoku“, posle 2013. godine zameniće neuporedivo velikodržavno ambiciozniji Zagreb.

Karta 5: Mitteleurop-ski „kulturni prostor“ kao nemačka interesna sfera sa preoblikovanim delom Balkana u njenom sastavu

Budućnost „Zapadnog Balkana“

Bez Hrvatske (i ranije izdvojene Slovenije), postjugoslovenski prostor (plus Albanija) ostaće kao skraćeni „z/Zapadni Balkan“ za dalje preoblikovanje i unutrašnje konfrontiranje. Mešanje velikih sila ne samo da neće izostati već će se i pojačati – SAD i EU nastojaće, kao na „oglednom polju“, da sprovedu monocentrično-globalistički neoliberalni eksperiment „periferizacije i rekolonizacije Balkana“ [23], a njihovi istočni oponenti, u prvom redu Rusija, da se tome suprotstave i da na Balkanu testiraju multipolarnu alternativu. Dolazeća „zapadnobalkanizacija“ biće ključno svojstvo izrazito protektizovanog prostora, koga će činiti desuverenizovane nestabilne države (državoliki entiteti) realativizovanih granica. Skraćenom „z/Zapadnom Balkanu“ biće i dalje nametnut određen stepen ekonomske i političke integracije (posredstvom CEFTA 24), ali i selektivnog uključivanja u vojne, političke i ekonomske organizacije Zapadne civilizacije (NATO i EU).

Kako će EU da artikuliše „zapadnobalkanski“ geopolitički proces u budućnosti? Nema sumnje da formulu prilikom formiranja „z/Zapadnog Balkana“ (SFRJ minus Slovenija plus Albanija) ona nastavlja dalje da primenjuje po analognom principu: minus Hrvatska (u EU 2013. godine), plus „nezavisna država Kosovo“. (Karta 6) Neće li prerasti u pravilo da EU jednu državu iz „z/Zapadnog Balkana“ izdvaja i priključuje sebi, ali zato stvara jednu novu? Da li je shodno tome na redu: minus Crna Gora, plus „nezavisna država Vojvodina“? A potom: minus Bosna i Hercegovina, plus „nezavisna država Zapadna Makedonija (Ilirida)“?… Pokazuje li to EU da primenu principa „podeliti, pa integrisati“ na prostor čijoj nestabilnosti je sama maksimalno doprinela smatra efikasnim načinom njegove stabilizacije i vesternizacije?

Karta 6: EU-budućnost namenjena „Zapadnom Balkanu“: minus Hrvatska, plus „nezavisna država Kosovo“

Uključivanjem Hrvatske u EU, na „z/Zapadnom Balkanu“ nastaće nova dugotrajna realnost, koju Srbija ne bi trebalo da dočeka nespremna. Bez obzira na diskutabilan kontekst te teritorijalne konstrukcije, Srbija bi primenom adekvatne geopolitičke i geoekonomske strategije mogla da izvuče koristi. Posle 2013. godine na krnjem „z/Zapadnom Balkanu“ (207.763 km2) Srbija će još ubedljivije biti najprostranija (88.361 km2 ili 43 odsto) i najmnogoljudnija zemlja (8,9 miliona stanovnika ili 48 odsto). Uprkos ultimatumima kojima je SAD i EU dosledno izlažu arbanaškom separatizmu, koji ugrožava njenu teritorijalnu celovitost, brojnim žarištima etničkih tenzija koja dovode u pitanje mir, bezbednost i unutrašnju koheziju naroda i države, te negativnim demografskim kretanjima, malom stepenu privredne aktivnosti, prezaduženosti, niskom životnom standardu i nezaposlenosti stanovništva, Srbija predstavlja stožera i najsnažnijeg činioca unutar zadatog okvira „z/Zapadnog Balkana“.

U poređenju sa ostalim zemljama „z/Zapadnog Balkana“, jedino Srbija se graniči sa svim ostalim članicama, njen geografski položaj ima najbolje predispozicije, ona raspolaže ekonomski najperspektivnijim prirodnim resursima, poljoprivreda, rudarstvo, energetika, industrija i saobraćaj Srbije su ubedljivo najrazvijeniji, jedino Srbija sa svima ima pozitivan trgovinski bilans… Ako se tome dodaju mogućnosti srpskih zemalja i stanovništva u susedstvu (naročito Republike Srpske), integralni srpski činilac je izrazito dominantan na „z/Zapadnom Balkanu“. Stoga se može očekivati da će Zapad, koga personifikuju NATO i EU, prema njemu i dalje da primenjuje neokenanističku strategiju „obuzdavanja“ [25], u kojoj će Hrvatska ulaskom u EU da dobije specifičnu ulogu „spoljašnjeg balansera“. Na izmenjenom unutarzapadnobalkanskom planu (posle 2013. godine), umesto nekadašnje trojne, istina, namenute i veštačke ravnoteže, formiraće se nova, dvojna versko-civilizacijsko-geopolitička relacija. Budući da u toj konstelaciji rimokatolički demografski i prostorni činilac, sveden na sve malobrojnije Hrvate u Federaciji BiH, neće više imati kapacitet kao kada je u sastavu „z/Zapadnog Balkana“ bila Hrvatska, odnose će artikulisati dva „pola“: pravoslavni i islamski. SAD i EU i dalje će instrumentalizovati islamskog faktora (muslimanski/bošnjački i albanski/arbanaški) kao „unutrašnjeg balansera“ pravoslavnog srpskog činioca (Srbija, Republika Srpska, srpsko stanovništvo i prostor u Crnoj Gori, BJR Makedniji, Hrvatskoj). Štaviše, u istoj ulozi još izvesno vreme biće i crnogorsko-makedonski deo pravoslavnog „z/Zapadnog Balkana“, ali će se to nužno okončati pred sve otvorenijom velikoalbanskom pretnjom. Srbija i srpske zemlje u celini trebalo bi da redefinišu svoju poziciju shodno takvom geopolitičkom ambijentu.

______________________

Uputnice:

[1] Milomir Stepić, „Srbija kao regionalna država: reintegracioni geopolitički pristup“, Nacionalni interes, god. VIII, vol. 14, broj 2/2012, Institut za političke studije, Beograd, 2012, str. 10.

[2] O postmodernim shvatanjima značenja i značaja prostora videti u: Milomir Stepić, Nebojša Vuković, „Poimanje prostora u vremenu geopolitičke tranzicije“, u: Promena obrazaca mišljenja (Miloš Knežević, ur.), Dom kulture „Studentski grad“, Beograd, 2011, str. 95-118.

[3] Stari trački naziv Hem (Haimos) znači (planinski) lanac i prema legendi vodi poreklo od tračkog vladara Hema, koji je poginuo u dvoboju sa Posejdonovim sinom Bizasom, osnivačem grada V/Bizanta. Prema drugoj legendi, Hem je bio sin boga Severnog Vetra Boreje, najjačeg od svih vetrova, i personifikacija tračke planine. On se oženio Rodopom i sa njom dobio sina Hebra (reka Hebar ili Marica), da bi, zbog svađe sa bogovima, svi bili pretvoreni u planine.

[4] O nastanku pojma Balkansko poluostrvo videti detaljnije u: Jovan Cvijić, Balkansko poluostrvo, drugo izdanje, Sabrana dela, knjiga 2, SANU; Zavod za udžbenike i nastavna sredstva; NIRO Književne novine, Beograd, 1991, str. 14-15

[5] Milomir Stepić, U vrtlogu balkanizacije, JP Službeni list SRJ; Institut za geopolitičke studije, Beograd, 2001, str. 156-157.

[6] Jezgrovitu komparativnu analizu Balkanskog u odnosu na Pirinejsko i Apeninsko poluostrvo videti u: Jovan Ilić, „The Balkan Geopolitical Knot and the Serbian Question“, in: The Serbian Question in The Balkans (Bratislav Atanacković, ed.), Faculty of Geography University of Belgrade, Belgrade, 1995, p. 3-4.

[7] Carigrad (Konstantinopolj, Istanbul…) smatra se gradom sa istorijski kontinuirano najboljim geografskim položajem na svetu. Stoga nije slučajno što ga je vizantijski pisac Maksim Planud smatrao „caricom gradova“ i „gospodaricom sveta“. Jedan od najznačajnijih umova vizantijskog sveta Jovan Evgenik nazvao ga je „okom Vaseljene“, a tu lirsku sintagmu upotrebio je D. Vukić za naslov svoje knjige. Videti: Dragan Vukić, Carigrad – oko Vaseljene, Dragan Vukić, Beograd, 2010.

[8] Milomir Stepić, „Srbija u evroazijskoj i neoevroazijskoj koncepciji“, u: Rusija i Balkan – pitanja bezbednosti i saradnje (Zoran Milošević, ur.), Institut za političke studije, Beograd, 2008, str. 24.

[9] Stari trački naziv Hem (Haimos) znači (planinski) lanac; Radovan Pavić, Osnove opće i regionalne političke geografije, geopolitike i geostrategije (I dio), Sveučilište u Zagrebu, Fakultet političkih nauka, Zagreb, 1973, str. 130-133.

[10] Geopolitička sličnost sa tradicionalnim, evropskim Balkanom navela je Zbignjeva Bžežinskog da kavkasko-kaspijski basen i centralnu Aziju identifikuje kao „evroazijski Balkan“. Videti u: Zbignjev Bžežinski, Velika šahovska tabla, CID, Podgorica; Romanov, Banja Luka, 2001, str. 117-118.

[11] Milorad Ekmečić, Srbija između srednje Evrope i Evrope, Politika-BMG, Beograd, 1992, str. 8.

[12] Hiperprodukciju malih država na Balkanu pod pokroviteljstvom SAD I EU M. Knežević naziva balkansko malodržavlje ili klajneštateraj. Videti u: Miloš Knežević, Balkanska pometnja, DP „Đuro Salaj“, Beograd, 1996, str. 157.

[13] Miloš Knežević, Evropa iza limesa, Slobodna knjiga, Beograd, 2001, str. 16.

[14] Univerzitetski profesor političkih nauka i ministar spoljnih poslova Turske A. Davutoglu u svojoj programski profilisanoj knjizi detaljno obrazlaže logiku neoosmanističkih ambicija buduće Turske (koje obuhvataju i balkanski prostor), obrazlažući je „strategijskom dubinom“, kojom ona raspolaže zahvaljujući istorijsko-geografskim i geopolitičkim predispozicijama. Videti u: Ahmet Davutoğlu, Stratejik derinlik: Türkiye′nin uluslararasi konumu, Küre Yayinlari, Istanbul, 2001.

[15] Dragan Simić, „Balkan i Novi svetski poredak“, u: Tajna Balkana: geopolitički ključ za sudbinu „veriga sveta“ (Branislav Matić, ur.), Studentski kulturni centar, Beograd, 1994, str. 139.

[16] Jovan Cvijić, Balkansko poluostrvo, drugo izdanje, Sabrana dela, knjiga 2, Srpska akademija nauka i umetnosti; Zavod za udžbenike i nastavna sredstva; Književne novine, Beograd, 1991. Prvo izdanje knjige pod naslovom Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje na srpskom jeziku objavljeno je 1922. godine u Beogradu i predstavljalo je prošireni prvi deo Cvijićevog dela La Péninsule Balkanique – Géographie humaine, proizašlog iz njegovih predavanja na Sorboni 1917-1918. godine, a publikovanog maja 1918. godine u Parizu. Drugi deo te knjige objavljene na francuskom jeziku takođe je proširen i izašao je iz štampe na srpskom jeziku u Beogradu 1931. godine (posthumno) kao drugi tom Balkanskog poluostrva i južnoslovenskih zemalja.

[17] Savremeni istraživači civilizacija naglašavaju uticaj svetskih religija na diferenciranje velikih civilizacija. Prema S. Hantingtonu, na Balkanu se stiču Pravoslavna i Zapadna civilizacija, sa znatnim uplivima Islamske. Na njegovoj veoma generalisanoj karti svetskih civilizacija uočljivo je da su Slovenci i Hrvati svrstani u Zapadnu civilizaciju, ali nema govora o nekom posebnom „zapadnobalkanskom“ (sub)arealu. Videti u: Samuel R. Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, Simon & Schuster, New York, 1996, r. 26-27 (Map 1.3 – The World of Civilizations: Post-1990)

[18] Jovan Cvijić, Centralna oblast i balkansko teritorijalno jezgro, Govori i članci, Sabrana dela, knjiga 3 (tom I), SANU; NIRO Književne novine; Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 1987. (str. 112) (videti kartu na kraju knjige).

[19] Miloš Knežević, Neizvesni prelazak: demokratija i tranzicija, Institut za političke studije, Beograd, 2012, str. 50.

[20] Isto, str. 50.

[21] U hrvatskoj geopolitičkoj misli dominira stav da je „priorodno“, „logično“ i „korisno“ stvaranje tzv. geopolitičke slagalice – popunjavanje hrvatske „potkovice“ bosanskim „trouglom“. Tako bi se rešio dramatičan problem ljušturaste konture hrvatskog etničkog prostora i makazastog oblika današnje Hrvatske – osetljivost na višestruko presecanje i fragmentaciju teritorije zbog njene male dubine, naročito u zoni severozapadne Dalmacije, Korduna i zapadne Slavonije. Ovi stavovi počivaju na idejama rodonačelnika velikohrvatske geopolitike Iva Pilara (1874-1933) i do danas se nisu suštinski promenile. O tome detaljnije videti u paradigmatičnim tekstovima: Mladen Klemenčić, Four Theses about Croatia and Bosnia, in: Croatia – A New European State (Ivan Crkvenčić, Mladen Klemenčić, Dragutin Feletar, ed.), Department for Geography and Spatial Planing, Faculty of Science, University of Zagreb, Zagreb, 1993/1994, p. 55-60 (indikativna je karta 1: Geopolitical puzzle, r. 56) i Petar Vučić, Politička sudbina Hrvatske: geopolitičke i geostrateške karakteristike Hrvatske, Mladost, Zagreb, 1995. (indikativni su: odeljak Hrvatsko geopolitičko pravo na Bosnu i Hercegovinu, str. 297-302 i poglavlje Neki geopolitički i geostrateški nedostaci Hrvatske“, str. 374-381)

[21] Detaljnije o „hrvatskim geopolitičkim čeljustima“ videti u: M. Stepić, U vrtlogu balkanizacije, str. 338-343.

[23] Ljubiša Mitrović, Monocentrični globalizam i strategija zavisne modernizacije kao faktori periferizacije i rekolonizacije Balkana, u: Balkan u procesu evrointegracije: modernizacija i razvoj (Milorad Božić, ur.), Filozofski fakultet Univerziteta u Nišu – Centar za sociološka istraživanja, Niš, 2011, str. 11-20.

[24] CEFTA (Central European Free Trade Agreement) osnovana je 1992. i postojala je do 2006. godine. Ta „stara CEFTA“ obuhvatala je na početku centralnoevropske zemlje „Višegradske grupe“ (Čehoslovačka, Poljska, Mađarska), da bi se kasnije proširila na nekoliko balkanskih zemalja (Slovenija, Hrvatska, Rumunija, Bugarska, BJR Makedonija). Kako su one ulazile u EU ili je njihov put ka EU postao neupitan, bilo je nužno da se krajem 2006. godine formira „nova CEFTA“, na izmenjenim principima i sa nekim novim članicama (Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Albanija, BJR Makedonija, Moldavija, Rumunija, Bugarska i Srbija, te UNMIK u ime Kosova i Metohije kao carinske teritorije). Zbog ulaska u EU, već 1. januara 2007. godine istupile su Rumunija i Bugarska, a to će učiniti i Hrvatska 2013. godine. Apsurdno (ili tendenciozno?) je da čitava organizacija ima u nazivu reč centralnoevropska, a nema ni jednu zemlju iz centralne Evrope!? Nije li to nastavak pojmovne konfuzije slične stvaranju „z/Zapadnog Balkana“?

[25] O geopolitičkim uzrocima, kontinuitetu, izvršiocima i operacionalizaciji „obuzdavanja“ srpskog činioca na Balaknu detaljnije videti u: Milomir Stepič, Rasširenie NATO i geopolitičeskoe položenie Serbii, Geopolitika, Vыpusk H, Kafedra Sociologii Meždunaordnыh Otnošeniй Sociologičeskogo fakulъteta MGU im. M. V. Lomonosova, Moskva, 2011, str. 30-32.

Izvor: Institut za političke studije