Značaj i perspektive evro-azijskog saveza

Zbignjev Bžežinski je, naravno, u pravu kad kaže da je „hegemonija stara koliko i svijet“. Ipak, u svijetu satkanom od raznih kultura, u svijetu koji predstavlja jedinstvenost civilizacijskog šarenila, hegemonija je opasna zbog svoje rušilačke snage koja niveliše očaravajuću različitost univerzuma. Savremena svjetska hegemonija je dvostruko opasna, budući da u svom arsenalu ima najnoviju tehnologiju uspostavljanja vladavine i gaženja slobode izbora, počevši od preciznih bespilotnih letjelica, supermoderne prakse praćenja (sjetimo se raskrinkavanja DŽ. Asanža i E. Snoudena) i genetskog oružja. Završavajući sa programiranjem ljudske svijesti i uplitanjem u spoznato, uspostavljena je vladavina, kako bi rekao A. Gramši, „u formi duhovnog i prirodnog vođstva“. Prekrajanje istorije, koje se ostvaruje prema zapadnim modelima, nesumnjiva je prijetnja nacionalnoj bezbjednosti i integritetu Rusije i njenih istorijskih saveznika. Posebnu aktuelnost ovaj problem dobija posljednjih godina, u uslovima povećane turbulencije svjetskog sistema i vještački izazvanih tragedija. U njih spadaju podstaknute „cvjetne revolucije“, zatim bombardovanje Jugoslavije, krvoproliće i uništenje civilizacije u Libiji (koliko god specifične) i uvlačenje naroda Sirije u krvavo blato rata. U takvim uslovima pitanje preživljavanja (opstanka) čitavih zemalja i naroda na neposredan način povezano je sa traženjem alternativnog puta razvoja ljudske civilizacije. Jedan od tih puteva je stvaranje Evroazijskog saveza (EAS).

Predložen od V.V. Putina i podržan od lidera Bjelorusije i Kazahstana, ovaj odgovor na zapadni globalni projekat zasnovan je na dubokom shvatanju smisla istorijske suprotnosti Rusije i Zapada. Od momenta stvaranja Ruske imperije, kako je tačno primijetio ruski istoričar A. I. Fursov, „hiperkontinentalni evroazijski kvantitet“ (giperkontinentalьnoe evraziйskoe količestvo) Rusije pretvorio se u geoistorijski kvalitet. Naime, nijedna kontinentalna država koja pripada Evroaziji kao dijelu svijeta realno nije mogla da se takmiči s hiperkontinentalnom državom evroazijskog prostora, poput Rusije ili SSSR.

Istorija je više puta dokazala da je ta „hiperkontinentalnost“ geopolitički ekvivalent civilizacijske samostalnosti Rusije. Zato se integracija Rusije sa Evropom vidi isključivo kroz prizmu raščlanjenja naše zemlje i njenog uključivanja u zapadnu civilizaciju po dijelovima, ako se uopšte može govoriti o „uključenju“. Štaviše, sve diskusije o evroatlanskoj integraciji, kojoj Rusija kao treba da teži, su konceptualni virusi. Upravo stoga svaka ruska incijativa o „okupljanju zemalja“ dočekuje se na Zapadu na nož. Čak će Zapad aktivno djelovati protiv svih pokušaja konsolidacije i integracije evroazijskog prostora, budući da je njemu ovdje potrebna, ako ne potpuno kontrola, onda makar kontrolisani haos.

U savremenim uslovima konsolidacija evroazijskog prostora znači pomirenje čitavog superkontineta, njegov novi istorijski dah, što se naravno ne uklapa u planove istorijskog oponenta Rusije – Zapada.

Centar sveta

Ono najvažnije što izaziva revolt naših zapadnih susjeda jesu prepreke i neugodnosti koje Rusija savladava u nizu slučajeva (zajedno sa Bjelorusijom, Kazahstanom i Kinom), upravo u dijelu realizacije „novog svjetskog poretka“. Rusija predlaže upravo ono što može srušiti svjetsku vladavinu Zapada – „model snažnog nadnacionalnog saveza; koji je sposoban da postane jedan od polova savremenog svijeta, i, pritom, igra ulogu efektivne \’spone\’ između Evrope i dinamičnog azijsko-pacifičkog regiona“. Putinova izjava o sposobnosti konkurencije Evroazijskog saveza „u industrijskoj i tehnološkoj trci, u takmičenju za investitore, za otvaranje novih radnih mjesta“, o sposobnosti tog saveza da – „uporedo s drugim ključnim igračima i regionalnim strukturama poput EU, SAD, Kine, ATESa – obezbedi stabilnost globalnog razvoja“ – za anglosaksonsku elitu predstavljaju veoma uznemirujući signal.

Radi se o tome da je krajem 20. vijeka prvi put u istoriji neevroazijska država – SAD – kako je tačno primjetio u svojoj knjizi Velika šahovska tabla Zbignjev Bžezinski – „postala ne samo glavni arbitar u odnosima između evroazijskih država nego i najmoćnija država na svijetu“. U uslovima „novog svjetskog poretka“ Evroazija se od SAD i Zapada tretira u cjelini kao životno važan centar njihovog ekonomskog razvoja i pojačanog političkog uticaja.

Ipak, zapadni establišment dobro zna da njegovo globalno liderstvo neposredno zavisi od toga koliko će se dugo i efikasno držati njegova nadmoć na Evroazijskom kontinetu. Nadmoć je moguće očuvati samo kontrolišući geostrateške centre, među kojima su Evropa, Rusija, Kina, Bliski Istok i Centralna Azija.

„Novi integracioni projekat“ važan je i za nas i za naše saveznike, i jednako je opasan za naše protivnike. On je sposoban da se suprostavi diktatu atlantskog sistema, da zaštiti posebnosti (specifičnosti) naše kulture i osigura nacionalnu bezbjednost u širem smislu kao stvaranje uslova za opstanak nacije. U savremenim uslovima ni Rusija ni druge zemlje postsovjetskog prostora pojedinačno to ne mogu uraditi. Ipak, baš Rusija, koja je jedan od geopolitičkih centara Evroazije, kao zemlja koja posjeduje najmoćniji (na postsovjetskom prostoru) ekonomski, vojni i politički resurs, može i mora postati centar, jezgro nove svetske arhitekture.

Jasno je da ovakve ambicije i planovi ne mogu biti dočekane na Zapadu drugačije nego sa negodovanjem. Ipak, nezavisno od toga kako mondijalističke strukture prihvataju ideju Evroazijskog saveza bilo koje vrste i bez obzira na spornost položaja i složenost njene realizacije, duboki smisao ruskog projekta određen je samim životom ne samo postsovjetskog prostora nego i tendencijama u svjetskoj politici. Ostati, sačuvati svoj politički prostor, svoju kulturu i tradiciju, istorijsko pamćenje, postaviti temelje budućnosti svojoj djeci u uslovima svjetske hegemonije – evroazijski narodi mogu samo u tijesnoj integracionoj vezi sa Rusijom. U protivnom, sudbina zemalja otpadnika su sankcije, bombardovanja…

I još jedna važnja tvrdnja: meta Zapada na prostoru Evroazije nije „neka od konkretnih ideologija ovog ili onog projekta koji ostvaruje Rusija, uključujući komunizam, nego samo rusko planiranje kao takvo“. Ove riječi cijenjenog ruskog analitičara V. B. Pavlenka najbolje odražavaju stanje stvari, geopolitičku opoziciju i konflikt ne civilizacija, nego interesa Zapada i Rusije.

Zato su Rusija i njen geopolitički civilizacijski prostor pozvani da ispune ne prostu misiju, nego dvostruku misiju – da sačuvaju sebe kao suprotnost Zapadu, da obezbede mogućnost razvoja u svetu različitih političkih i ekonomskih sistema, a to znači da sačuvaju raznolikost i jedinstvenost samog svijeta. Ako zamišljeni – ili nevjerovatno amaterski ili velikom glupošću Zapada izvođeni – projekat kontrolisanog haosa ipak bude realizovan u centralnoj Evroaziji, onda će on neizbježno nanijeti udarac objema stranama – i Zapadu i Istoku. Zato, spasavajući sebe, Rusija spasava svijet, prema tome i Zapad.

Perspektive Evroazije

Predsjednici Bjelorusije, Kazahstana i Bjelorusije potpisali su 18. novembra 2011. godine Deklaraciju o evroazijskoj ekonomskoj integraciji, u kojoj su postavljeni osnovni principi Jedinstvenog ekonomskog prostora (JEP).

U oficijalnim dokumentima se podvlači da je upis u JEP upis u međunarodno pravo. Deklarišu se uvažavanje suvereniteta i ravnopravnosti država, osnovna prava i slobode čovjeka, pravne države i tržišne ekonomije a takođe je iskazana i otvorenost za pristup drugih država. Ipak, kako mi se čini, strateški uspjeh smišljenog ekonomskog projekta nalazi se u stvaranju šire koalicije zemalja i naroda. Evroazijski ekonomski savez, i šire, Evroazijski savez kao nadnacionalna struktura mogu i moraju postati preteče formiranja evroazijskog svijeta. Evroazijski svijet, evroazijski prostor, danas treba prihvatiti kao panideju, kao dugoročnu strategiju razvoja. Smatram da je ispravno razmatrati evroazijski svijet kao konstrukciju koncentričnih krugova, koji imaju zajednički centar. Taj centar – jezgro, može biti samo Rusija kao samostalna i samodovoljna zona, čija je misija spajanje dva svjeta – svijeta Evrope i svijeta Azije. Upravo kroz Rusiju – kako teritorijalno tako i virtuelno i metafizički – prolaze direktne komunikacije integracije i konsolidacije Evroazije.

Odmah se treba ograditi da nije riječ o stvaranju novog političkog saveza neke politike koja se prostire u granicama najvećeg kontinenta planete i objedinjuje tri četvrtine njenog stanovništva. Politički savez u takvom razmjeru u najbližoj istorijskoj perspektivi je utopija. Strateško viđenje pak dozvoljava prognozu mogućnosti stvaranja svijeta saradnje, svijeta solidarnosti raznih kultura i civilizacija. Ovo je moguće upravo kao alternativa pretjeranom entuzijazmu, individualizmu i pragmatizmu anglosaksonskog svijeta. Alternativa sazdana na tradiciji (za geopolitički civilizacijski region Rusije i njenih istorijskih saveznika) na principima koji ne uključuju pohlepu, već socijalnu pravednost i međusobno razumijevanje. Pored jezgra – Rusije – ovaj megaprojekat zahtijeva aktiviranje polaznih tačaka, koje će postati okosnica krugova koji se šire. Evroazijski svijet je nemoguć bez, u najmanjem, saradnje Rusije sa Bjelorusijom, Kazahstanom i Ukrajinom; bez uključenja u orbitu saradnje republika Centralne Azije; bez Kine i Indije; bez Sirije i Irana; bez Balkana (u tom slučaju riječ je prije svega o srpskim zemljama). Smatram da je od zapadnoevropskih zemalja čvorna tačka koncentracije date strategije Nemačka.

Očigledno je da ova, kao i svaka panideja, može izazvati najprotivrečnija mišljenja. Ipak, problematika stvaranja evroazijskog svijeta proističe iz nejednake ocjene prvog koncentričnog kruga ovog megaprojekta – Evroazijskog saveza. U sadašnjem trenutku u Rusiji postoje najmanje tri glavna pogleda na Evroazijski savez.

Prva pozicija – ideal-politička. U tom kontekstu EAS treba posmatrati ne samo kao ekonomski projekat nego i kao političku strategiju razvoja Rusije i značajnog dijela bivšeg sovjetskog prostora u najbližim decenijama. Faktički, to znači vraćanje istorijskoj Rusiji i oslanjanje, prema mišljenju jednog od ideologa novoevroazijstva Aleksandra G. Dugina, „ne samo na ekonomski pragmatizam nego na kvalitetnu idejnu koncepciju, prihvatljivu za sve narode bivšeg SSSR“.

Vraćanje istorijskoj Rusiji i konsolidaciju geopolitičkog civilizacijskog regiona niz istraživača vidi preko uvođenja „imperijalnog obrazovanja“ (imperopodobnogo obrazovaniя) (A. I. Fursov). Slično obrazovanje postaje zakonski slijed svijeta epohe globalizacije, kada se na postojeći način transformišu ranije političke institucije, prije svega, suverenitet i nacionalna država. Danas države kao institucije smjenjuju nadnacionalne mrežene strukture. Taj trend je diktiran sa Zapada, koji je već izgradio „imperijalno obrazovanje“ – SAD. Međutim, anglosaksonska struktura dozvoljava da se realizuju interesi isključivo svjetskog finasijsko-industrijskog vrha. Dok EAS, tehnološki sličan zapadnom projektu, predstavlja alternativu zapadnoj standardizaciji, dozvoljavajući da se sačuvaju nacionalne posebnosti, tradicija i kultura naroda Evroazije.

Realizacija ovog projekta nemoguća je bez centra moći – idejnog, ekonomskog i upravljačkog jezgra. Neophodni geopolitički potencijal za iniciranje i guranje ideje evroazijstva od zemalja kontinenta ima samo Rusija, koja i postaje centar privlačenja istorijski i geografski bliskih naroda a takođe i prenosilac panideje daleko van svojih granica. Zato granice evroazijske imperije, kao jezgra evroazijskog svijeta, mogu bitno da se razlikuju i od carske Rusije i od SSSR.

Strategija evroazijskog svijeta opravdana je i time da imperija ima ne samo i čak ne toliko fizičku dimenziju, koliko metafičku i virtuelnu. U posljednjem slučaju, kako piše A. I. Fursov „govori se o mrežnom ruskom svijetu kao realizaciji ruskog projekta globalizacije – jedinstvo materijalnog i virtuelnog. Mrežne forme, izvrsno dopunjavajući teritorijalne, sposobne su da se razviju same za sebe. Čini se, moguće je da će Četvrti Rim – kao dijalektičko jedinstvo mrežnog globalnog ruskog svijeta i nove istorijeske Rusije kao makroregionalne teritorije – početi da se gradi u virtuelnoj sferi, prerastajući iz nje, iz budućnosti, u materijalnu sadašnjost.“

Druga pozicija – političko-pragmatična. U ovom kontekstu Evroazijski savez je, pisao je N. A. Nazarbejev, nova nadnacionalna struktura „kao organski dio nove svjetske arhitekture, koje je počelo da se aktivno formira pod uticajem svjetske krize“, kao neka alternativa sadašnjem anglosaksonskom projektu. Prema mišljenju pristalica ove pozicije, stvaranje EAS upereno je protiv hegemonije SAD i jednopolarnog svijeta, s ciljem da se u novim uslovima zauzme mjesto vodećih igrača velike političke igre i da se to ne pretvori na kraju u sirovinski dodatak za velike TNK (transnacionalne kompanije)

Takav EAS treba da postane jedan od centara višepolarnog svijeta, zajedno sa Indijom, Kinom, Latinskom Amerikom, islamskim svijetom. A Rusija, samo postavši prostornim „spremištem“ rusko-evroazijske civilizacije, kao jedina pouzdana teoretska osnova projekta međudržavne integracijee u okviru EAS i, u potpunosti odgovarajući zamisli Putina, može pretendovati na ulogu centra moći u svijetu koji se brzo mijenja.

Istovremeno, jedan od aktivnih učesnika evroazijskog projekta, predsjednik Bjelorusije A. T. Lukašenko, suprotno ovome, podvlači da „integracija Bjelorusije, Rusije i Kazahstana – nije protiv nekoga. U stvaranju Evroazijskog saveza ne treba gledati pokušaj neke podjele Evrope. Evroazijski savez … je neodvojivi dio opšteevropske integracije.“ EAS je potreban zato što odvojeno ni Rusija, ni Kazastan, ni tim više Ukrajina ili Bjelorusija ne mogu biti polovi višepolarnog svijeta. U vezi s tim, Rusija je uzela na sebe istorijsko breme da ujedini saveznike, narode bliske po duhovnosti i da stvori taj centar.

Treća pozicija – pozicija protivnika EAS, koji se uslovno mogu podijeliti u dvije različite grupe: u zaštitnike ruske države i principijelne antiimperiajliste poput Bžežinskog. Malobrojne pristalice prve grupe polaze od toga da je EAS znači konačno ubistvo Rusije i ruskog naroda. Predstavnici ove tačke gledišta smatraju da je u EAS jasno izražen antiruski globalistički projekat, koji može da donese političku i ekonomsku korist isključivo zaostalim zemljama CA (Centralne Azije). U slučaju realizacije ovog projekta, Rusija bi bila prinuđena da se „azijatizuje“, da otvori svoje prostora i demografski se izgubi u bujici azijskih migranata, da utroši ogromna sredstava na „pretapanje“ te mase.

Brojniji – pripremljeni i naoštreni, othranjeni na zapadnim grantovima, pratioci antintegracionih raspoloženja na prostoru Evroazije – oni principijelno odriču bilo kakve realne mogućnosti stvaranja EAS. U njemu vide prijetnju od obnove „sovjetske imperije“, utjeruju strah preteći bujicom migranata, koji će odmah poslije osnivanja Jedinstvenog ekonomskog prostora zauzeti evropski dio Rusije, i tome slično. Svi ti žestoki napadi na projekat su posredan dokaz o stvarnoj važnosti iniciranog Saveza. U vezi s tim, podsećam na riječi N. S. Mihalkova: „Ako se to što ja radim vama ne dopada, znači da radim pravilno“.

Perspektive razvoja EAS projekta

Ipak, zamisliti još uvek ne znači ostvariti. Kao što je poznato, u procesu ove ili one integracije uvijek postoji strana koja integriše i integrisana strana. Ishod procesa, prije svega, zavisi od toga kako se ponaša (šta predlaže, kako se organizuje pokret i tome slično) i kako izgleda zemlja koja integriše – zapravo Rusija. I tu su najveći problemi.

Današnje stanje jezgra EAS dobro je okarakterisao V. E. Lepski: „Rusija u ovom stanju, u kojem se danas nalazi, nije sposobna da organizuje sopstveni razvoj, a to znači – da bude primjer za učesnike integracionog projekta i da organizuje sklapanje kolektivnog subjekta Evroazijskog projekta“.

Zaista, od početka perestrojke u Rusiji nije bilo socijalno odgovornih subjekata, onih koji bi, umjesto što su orijentisali kompanije na račun države, bili orijentisani na stvaranje države. Obnavljanje Rusije, uspješna realizacija evroazijske integracije i formiranje vanjske konture – evroazijskog svijeta – nemoguće je bez orijentisanja na stvaranje i razvoj krupnih socijalnih sistema subjekata. U savremenom svijetu ne pobjeđuje se brojem, nego umijećem. Smisao, imperativ svakog socijalnog organizma, je razvoj u skladu sa svojom prirodom, svojim vrijednostima na osnovu sopstvenog postavljenog cilja. U skladu sa ruskim sociumom, trebalo bi da se povede računa o povećanju njenog informaciono-energetskog potencijala, koji će biti posljedica (odraz) porasta njene nezavisnosti od spoljnje sredine. Tako da glavni zadatak u procesu stvaranja evroazijskog svijeta mora biti obnavljanje njenog jezgra – Rusije.

Uspješnost globalnog projektovanja zahtijeva ulaganje ogromnog napora, političke volje i vremena. Prije svega, stvar je u ozbiljnim izmjenama unutar same Rusije. Da projekat ne bi ostao utopija, u najskorije vrijeme treba promijeniti sam format ruske i unutrašnje i spoljnopolitičke djelatnosti.

Prvo, u oblasti diplomatije Rusija mora djelovati ne manje odlučno nego što djeluju zapadnjaci, što znači da svim postojećim sredstvima i načinima podrži ruski biznis. Ruski biznis-projekti – kako državni, tako i privatni – moraju biti tijesno povezani s nacionalnim interesima RF sa akcentom na vojno-tehničku i energetsku saradnju.

Drugo, aktivan razvoj unutrašnjeg tržišta –napuštanjem eksportno orijentisane ekonomije treba graditi savremenu infrastrukturu, oživljavati ogromne regione, prije svega Sibir i Daleki Istok.

Treće – i to je ključno – stvaranje uslova za očuvanje ljudskog kapitala (profesionalno i tehničko obrazovanje, vaspitanje, radna mjesta, socijalne garancije i olakšice za kvalifikovane radnike) i u Rusiji i u njenom geopolitičkom civilizacijskom regionu. U tom kontekstu potrebna je obnova uloge ruskog jezika i daljeg širenja prostora njegove upotrebe. Ruski jezik je isključivi instrument ruskog uticaja.

Četvrto, to je korišćenje postojećih tehnologija „meke moći“: SMI svih nivoa i formata, sistemi obrazovanja, naučnih grantova, filma, muzike, internet mreže, građanskih incijativa, fondova s ciljem pokretanja svojih interesa, prilaženja, ideja. Posebnu pažnju treba pokloniti religioznoj (duhovnoj) saradnji. Realizacija nabrojanih uslova uspješnosti globalnog projektovanja zahtijeva takođe ozbiljnu upravljačku transformaciju. Kadrovskoj politici treba biti posvećena posebna pažnja. Sve, bez izuzetka, institucionalne vlasti moraju biti dopunjene prognostičko-analitičkim strukturama. Tek ispunjenjem svih nabrojenih uslova moguća je realizacija ne samo globalnih integracionih projekata nego i formiranje prostora evroazijskog svijeta.

Z a k lj u č a k

Na kraju ću istaći da je u svim geopolitičkim koncepcijama Evroazijski kontinent ključna teritorija za globalnu dominaciju, pa, prema tome, i objekat energetskog sukoba. Današnja realnost je takva da svoju bezbjednost i realizaciju nacionalnih interesa nijedna od zemalja Evroazije ne može samostalno da obezbedi. Objektivni uslovi diktiraju potrebu za formiranjem novih globalnih projekata u koje spadaju Evroazijski savez i panideja evroazijskog svijeta. Jezgro tih projekata i ideja mora biti Rusija. Ipak, prije nego što postane stvarna, realna osovina evroazijskog svijeta – Rusija – mora da se preobrazi u ekonomski, finasijski, vojno-politički, kulturno-duhovni magnet, u silu koja će privlačiti sebi ne samo istorijski bliske zemlje nego i sve koji traže altarnativne modele razvoja.

Pritom, jasno je da proces stvaranje evroazijskog svijeta neće biti bezbolan i brz. Ali, opažajući velike i potpuno za sebe očigledne prednosti, svako treba da se suprostavi svom protivniku.

Izjava H. Klinton (tada još državnog sekeretara SAD) o nedopuštanju obnove Sovjetskog Saveza – a upravo tako preko okeana shvataju sve pokušaje zbližavanja bivših sovjetskih republika – vaskrsavaju u sjećanju riječi drugih američkih političara. Tako je još 1998. poznati rusofob Zbignjev Bžežinski napisao da „potencijalno najopasniji scenario razvoja događaja može biti stvaranje ‚antihegemonističke’ koalicije uz učešće Kine, Rusije, i, moguće, Irana, koje neće ujedinjavati ideologija, nego međusobno nadopunjujuće uvrede. Takav razvoj događaja može podsjetiti, po svom obimu i prostoru, na problem koji je već jedanput bio postavljen u kinesko-sovjetskom bloku, mada je ovaj put Kina najvjerovatnije bila lider, a Rusija vođena. Da bi spriječile stvaranje tog bloka, ma kako nevjerovatno to izgledalo, SAD moraju pokazati geopolitičko majstorstvo istovremeno na zapadnoj, istočnoj i južnoj granici Evroazije.“ Još jedan „veliki prijatelj“ ruskog naroda H. Kisindžer formulisao je odnos zapadnog establišmenta prema integracionim procesima ovako: „Ja više cijenim u Rusiji haos i građanski rat nego tendenciju ujedinjenja njenih naroda u jedinstvenu, čvrstu, centralizovanu državu.“

Zapad, kako je to često bivalo u istoriji, je i ranije i bolje i od same Rusije shvatao da je evroazijska legura naroda ogromna nepobjediva sila, čija je geopolitička moć sposobna da prevaziđe potencijal čitavog Zapada. Upravo zato za naše zapadne vizionare svaki nagovještaj mogućeg „ujedinjenja naroda“ je kao oštar nož. Za nas pak takvo ujedinjenje mora biti zadatak broj jedan.

Ponoviću – prelaz prema savezu evroazijskih naroda je složen, spor i jako bolan proces. Ali, očišćena od raznih iluzija i idealizacije, ideja evroazijskog saveza daruje ključ za rješenje najsloženijih zadataka i omogućuje da se riješe najzamršeniji geopolitički problemi. Došlo je vrijeme Evroazije – treba učiniti sve što zavisi od nas da se iskoristi ova istorijska šansa: otvoriti vrata u novi postglobalistički svijet – svijet stvaranja i procvata.

Izvor: Novi Standard