Kulturni razvoj Podunavlja i Ilirika (1)

Nastavljajući saradnju sa Miodragom Milanovićem jednim od najpoznatijih srpskih antropologa, CEOPOM-Istina će u tri nastavka objaviti njegov novi feljton Kulturni razvoj Podunavlja i Ilirika, nastao na osnovu materijala iz drugog izdanja knjige Istorijsko poreklo Srba.

Milanović je diplomirao 1979. na Filozofskom fakultetu u Sarajevu. Tokom 1976. slušao je predavanja M. Fukoa, koje je ovaj držao u Visokoj školi u Parizu i to ga je zainteresovalo za strukturalnu antropologiju, čiji je promoter bio K. Levi-Stros. Pre nego što se posvetio proučavanju korena srpske civilizacije, kao član međunarodnih antropoloških ekspedicija obišao je mnoge poznate lokalitete širom sveta. Živi i radi u Beogradu.

Njegov rad posebno dobija na značaju danas kada novi svetski poredak, kroz srpsku političku elitu, prozapadni NVO sektor, kao i zvanične i poluzvanične državne institucije otvoreno pokušava da izbriše nacionalni identitet Srba, kao i njihovu versku i državnu autohtonost.

Knjigu Istorijsko poreklo Srba, kao i ostala izdanja ovog autora možete pogledati na internet adresi  www.vadalija.co.rs.

*    *    *

Praistorijske migracije

Što se tiče velike praistorijske migracije, sa kraja bronzanog i početka gvozdenog doba, ona se odvijala u dve faze, sa relativno kratkim periodom mira između njih. Za vreme mirnog perioda došlo je do formiranja ilirskih i tribalskih plemena, od mešavine raznih kultura i kulturnih grupa iz bronzanog doba; moguće je govoriti i o plemenskim savezima na čijem čelu su bile grupe balkanskih Singa. U samom bronzanom dobu, koje je nastupilo u nemirnim vremenima rane ekspanzije indoevropskih plemena, nigde u Evropi nema bitnijih promena u kulturnom smislu koje bi, na bilo koji način, govorile o većim ratnim sukobima u cilju pomeranja nekog naroda iz njegovog staništa, na udaljenije mesto.

Nasuprot tome, pojavile su se jake veze onih što su, pre toga raseljavanja, bili zajedno; neki su ostali da čuvaju stara ognjišta, u slučaju da se otišla plemena vrate. Tome u prilog govore i vrlo jasne veze Vatina, kao naselja i kulture u celini, sa jugom Balkanskog poluostrva i, naročito, sa Kiprom. O tim vezama reći ćemo nešto, sa lingvističke strane, pozivajući se na Herodota. On, govoreći o stanovnicima Srednjeg Podunavlja pominje Sigine (Singe, Siguni), „koji nose miđansko odelo i koji za sebe vele da su kolonisti Miđana“. Miđani, Mezi, pojavili su se sa Dardancima u Srbiji u XIII, XII veku pre Hrista a Sigini su došli za njima koji vek kasnije. Prema tome, oni mogu biti kolonisti Miđana Po Ed Majeru, ni Herodot sebi nije uspeo da objasni po čemu bi to Sigini trebalo da budu kolonisti Miđana dodajući da je, u tako dugom vremenskom periodu, sve moguće. Na koje je dugo vreme mislio Herodot?

Navodeći ovo mesto kod Herodota, M. Vasić se osvrće na podatke E.N. Minsa po kome se oružje, koplje za bacanje, „što se upotrebljava pri lovu na zveri“, kad stanovnika Kipra, naziva sigones ili sigune, da ono ima makedonsko, tračko ili skitsko poreklo. Na prvom mestu bi se trebali zapitati o kakvom se koplju radi; ako je u pitanju veća strela sa trnom (sprečava ispadanje koplja iz rane), onda bi to mogla biti onakva kakva je nađena u Dobrači, u okviru groba sa karakterističnim materijalom vatinske kulture, na čijoj je ogradi, u vidu kamenih ploča, bio urezan i natpis. Čak i da se radi o drugoj vrsti koplja, već sam podatak o tome da su Sigini naseljeni s one strane Dunava dakle, u Banatu, može odrediti sam karakter njihove veze sa Kiprom, odnosno, istočnim Mediteranom „u tako dugom vremenu“. Ujedno, to može poslužiti kao odgovor na upit o etničkoj pripadnosti ovog plemena, autohtonog i matičnog u odnosu na Kipar. Etnicitet Singa za Herodota nije sporan; oni pripadaju ogranku azijskih Saurmata.

Herodot je, ne poznavajući duboku prošlost, smatrao da se ova veza može odražavati samo kao kolonizacija Miđana jer su, oni, u „jezgru civilizacije“. Ukoliko se miđansko odelo i drugi etnološki elementi vežu za sve ostale nalaze (sa kiparskim karakteristikama) iz Vatina u Banatu, gde Herodot stavlja Sigine, moglo bi se vezati za nošnju što je predstavljaju kličevački, vršački i mnogi drugi poznati idoli, sa raznih mesta duž Dunava, iz nešto mlađeg vremenskog perioda ali, u svakom slučaju, starijem od Herodota. Narodna nošnja, prikazana na ovim figuricama (ušebti), ne razlikuje se od današnje srpske nošnje Tako bismo dobili podatak i o imenu najstarije plemenske zajednice Sigina, što ju je obeležio toponim Singidava (Singaja, Singidounion, Singidunum); to je i put da se protumače pojave ušebta u Podunavlju, preko Kipra i Miđana, u okviru vršačko- žutobrdske grupe.

Bez obzira na daleke veze među indoevropskim plemenima u bronzanom dobu, taj period treba smatrati stabilizacionim za zajednice nastanjene u Evropi. Naravno da je, tu i tamo, bilo manjih sukoba među plemenskim zajednicama kao što je, na primer, bio upad vatinskih elemenata u zonu vučedolske kulture u Belegišu. Jedno od osnovnih keltskih plemena zove se Sigovezus (drugo je Belovezus), formirano u zoni porečja Marne, Sare, Mozela i Rajne, odakle su se širili u svim pravcima.Da li je postojala veza između Sigovezusa i Sigina, obzirom na sličnost imena, ostaje tek da se utvrdi. Ono što je za nas bitno, kad je u pitanju keltska ekspanzija (koja se, od petog veka pre n.e. odvijala u više talasa), je činjenica kako Kelti, u svojim prodorima, nose, u jezičkom smislu, kentumske elemente koje, tu i tamo, prepoznajemo na teritorijama sa izrazitim satemskim govorom. Možda, u tome treba tražiti pojave nekih elemenata opšte-mediteranskog tipa kod naroda satem grupe, kao što je to slučaj sa imenom sarmatskog Decebala čije ime podseća na punska: Hanibala, Gadzdrubala, itd. Velika pobeda Kelta desila se 280.g. stare ere kada su porazili Tribale. Nakon neuspelog pohoda na Grčku i sukoba sa Dardancima, stabilizuju se i od 141.g. do 108.g. stare ere; nanose prvo poraz rimskom upravniku Makedonije, upadaju u Trakiju, neprekidno, svo vreme, ratujući sa Rimljanima. Velike konzularne vojske trpe poraz za porazom, stvarajući legende o surovosti i divljaštvu Skordiska. U ratu sa Rimom, udružuju se prvo sa Tribalima pa Denteletima sa kojima će 16.g. pre n.e. opustošiti Makedoniju. Od 6. do 9. godne učestvuju u velikom ratu protiv Tiberija. Prema rimskim piscima, udružena vojska Kelta (Skordisci), Tribala i Sarmata, brojala je 800.000 ljudi.

Kelti na balkanskim prostorima

Organizovanim plemenskim savezima je bilo moguće da se, u drugoj fazi ove migracije, rasele po celom Balkanskom poluostrvu. Interpretirajući prodor Indoevropljana, iz oblasti južnoruskih, pontskih stepa, mnogi autori su iznosili opravdano gledište da je po sredi konjanički narod, čiji je zavičaj u južno-ruskim stepama. U lingvističkom materijalu Indoevropljana dominiraju tipični zemljoradnički elementi Vrlo učestalo prikazivanje jahača na konju, za ondašnjeg umetnika, nije bio lak posao pa je, ovu dvojicu, najčešće oblikovao kao jedno biće. Kada se takav stav odomaćio, smišljen je mit o kentaurima kao zlim otimačima devojaka što su, konjanici-ratnici, verovatno i činili te, zbog toga, bili izloženi kentauromahiji, borbi protiv nečasnih kriminalnih radnji. Pojava kentaura, mitova i predstava o njima, u toku antičkog doba, nije nigde prelazila granice indoevropske populacije koje su one, do tog doba, dosegle.

Koliki je bio uticaj stepsko-pontskih (skito-sarmatskih) jahačkih elemenata na kulturni razvoj, govori i raspored nalaza tzv. komandnih palica što su, kao obeležje, imale konjske glave, ne samo u pontskoj oblasti nego i na Balkanskom poluostrvu. Takođe i u Japanu, kao obeležje arijevske jomonske kulture, svedoči niz figurina sličnih vinčanskim. Pravac širenja stepsko-pontskih elemenata je, nesumnjivo, bio usmeren ka Grčkoj, što jasno vidimo iz nalaza drugih elemenata grobova sa crvenim okerom koji, duž donjeg Dunava, prodiru preko Balkana u Trakiju i Makedoniju a čiji je, gotovo redovan inventar, bila komandna palica. Takvi predmeti su, još od drevnog vremena pa sve donedavno, bili oznake vlasti i dalje se zadržavajući kod pastira – stočara. Ovo stanje potvrđuju i grobnice 504 i 697 nekropole u Halštatu (i na mnogim drugim lokacijama ovog perioda); komandne palice se nalaze i kao sekire, na čijem hrbatu je bila figura konja.

Razvoj čisto satemskih elemenata, u oblastima severnog Ponta (Crnog mora), njihovoj matičnoj oblasti, tekao je mirnim tokovima. Podela Indoevropljana na satemsku i kentumsku grupu danas je prevaziđena no, za naše izlaganje, je važna kad govorimo o sarmatsko-skito-tračkoj grupi plemena i naroda. Na ovoj teritoriji postoji, posle širenja šnur-keramičkih i oker grobnih elemenata, samo jedan pokret Skita koji potiskuju Sarmate i Kimere u srednje Podunavlje. Da li je taj pokret bio onaj koji je izazvao veliku preistorijsku migraciju (dorska seoba, seoba naroda sa mora), ili je to kasnija migracija, kako kaže Herodot, odigrana posle ove. Arheološki, još nisu najjasniji odnosi unutar skitske kulture (nosilac tzv. životinjskog stila) koja prethodi grčkom orjentalizirajućem stilu ΙΧ – VIII veka pre n.e. Ova migracija se mogla odigrati samo pre tog vremena. Ipak, pokrenuta je kasnije od seobe pripadnika naroda srubno-andonovske geometrizirajuće kulturne faze, što je vidljivo u poretku javljanja ovih stilova u Grčkoj.

Ako je suditi po sarmatskim nalazima, kroz njihovo pismo na ornamentici urni iz srednjeg bronzanog doba, oni su, u srednjem Podunavlju, bili nastanjeni pre početka velike seobe te nije bilo potrebno neko veće preseljavanje. Naseobine Sarmata su, u Podunavlju, već bile odomaćene. Kako je pismo u Podunavlju već imalo određeni kontinuiet, preko vinčanskog, sa ovim sarmatskim paralelnim pojavama iz Vatina, ne treba više tražiti hronološke veze sa sarmatskom migracijom. Nje, suštinski, nije ni bilo ali je, sigurno, postojala ona druga selidba iz oblasti Ponta (Trako- kimerska, kako je najčešće nazivaju), kojoj bi više odgovarao lingvistički naziv Trako-frižanske, sa izrazitim satemskim karakteristikama. Takođe ona, u svim vidovima materijalne kulture, nosi pečat bliskosti sa Skitima, tako da je možemo dovoditi u direktnu vezu sa posebnim balkanskim etnosom. Ona nije bila pod uticajem arhajske pelastičke jezičke grupe, sve do vremena grčko-persijskih ratova; materijalno se izdvajala od ostalih jonskih plemena. Najbitnije je ukazati da su sva skitska plemena bila raštrkana na daleko širem prostoru nego što je to oblast severne obale Crnog mora. Tu su bila razmeštena samo nomadska konjanička plemena koje nalazimo kod Herodota kao Σκιται Βάσιλέίκόί. Kraljevski Skiti.

Za razliku od ovih, u unutrašnjosti se javljaju dve vrste skitskih zemljoradničkih plemena: orači (Αροτεροι) i Γεόργόί, zemljoradnici koji, u svom radu, ne koriste plug već motiku i ašov jer obrađuju vinograde i voćnjake. Kako se prema skitskim nalazima iz srednjeg Podunavlja može videti, u toj oblasti georgoji se javljaju kao viši društveni sloj – gospodari, dok je prost puk uglavnom obrađivao zemlju (aroteroi). Jedna od zemljoradničkih grupa, najverovatnije oračka, bila je nastanjena u toj oblasti kao sarmatska jer su je Sarmati i dalje smatrali kao sebi srodno pleme. Lesna podloga tla, sa mnogo nakupljenog humusa, bila je skoro idealna za orače jer je obrada zemlje bila intenzivna. Za druge zemljoradnike, one sa motikom i ašovom, mesto boravka nalazimo u brdovitim krajevima oko Karpata i Balkana; tu bi bilo mesto plemenima iz Trako-frižanske grupe. Po materijalnoj kulturi njima pripadaju Geti i Dako-Geti kojima se pripisuje jedan mešani karakter stočarsko- poluzemljoradničkog tipa jer su, na svojoj teritoriji, imali uslove baš za razvoj ovakvog tipa privrede. Po Ovidiju, sarmatski i getski su se dijalekatski razlikovali, ali su, u principu, bili isti. Teofilakt, kod Fotija, kaže: “Sloveni su zacelo Geti. Naime, Getima su se zvali nekada…Getsko, no isto je reći, mnoštvo Slovena“. Teofilakt, III,4; Inače, Fotije je bio carigradski patrijarh u četvrtom veku. Od njega je, pod naslovom Biblioteka, ostao rukopis sa mnogobrojnim navodima raznih pisaca čija su dela uglavnom izgubljena Geti su, kako Strabon svedoči, imali isti jezik kao i Tračani: „Kod Geta koji su jednojezični sa Tračanima“. On piše kako su Geti prelazili Dunav i, nalazeći se južno od reke, znači u unutrašnjosti Balkanskog poluostrva, razumevali sa tamnošnjim stanovništvom. Što se tiče umetničkog životinjskog stila on je, po geografskoj i hronološkoj rasprostranjenosti, uvek vezan za stočarski deo stanovništva šumsko- stepske oblasti te ga nalazimo i kasnije, kod Avara i drugih indoevropskih naroda, ali uvek kod onih koji su vezani za nomadsko stočarenje. Prisutan je i na drugom kraju Evrope, kod Kelta.

Podunavski običaj sahranjivanja pod humkama, vezuje se za prodor stepsko-pontskih elemenata jamne faze kulture kurgana. U daljem širenju, sa drugim stepsko- pontskim elementima, ovi običaji sahranjivanja postepeno osvajaju široke evropske prostore, uspevajući da se zadrže na duže vreme, kao posebna grobna kultura, isključivo u brdovitim oblastima. U istočnoj Slovačkoj i zapadnoj Srbiji, najranije humke bile su raspoređivane duž brdskih grebena, u nizovima. Tome je doprineo i ekonomski momenat jer su, takva mesta, bila nepodesna za obradu. To važi za humke podizane u planinskim predelima dok su, veoma rane, možda i starije od ovih brdskih, bile neke od humki kakve se nalaze na širokom području Vojvodine, naročito u Banatu, uobičajeno noseći imena određenih ličnosti. Tako, samo na sekcijskoj karti Zrenjanin 3 mogu se naći nazivi sledećih humki: Velika, Mala, Crna, Kraljeva, Popina, Momčilova, Vujučina, Dragićeva, itd.

Što se tiče Ilira, nastanjenih na Apeninskom poluostrvu, situacija je u znatnoj meri bila različita jer su se ovde nastanjivali u dve etape. U prvoj je naseljen rani, još etnički neizdiferenciran indoevropski živalj dok su, u drugoj etapi, velikoj preistorijskoj seobi, neka od bronzanodopskih plemena zapadnog dela Balkanskog poluostrva, pod pritiskom sa severoistoka, prebacila preko Jadrana, nastanjujući njegove zapadne obale. Lingvistički, pripadali su istoj grupi plemena kao i balkanska. Plemenska imena ovoga naroda neprestano su se menjala, zbog seljenja i unutrašnjih trvenja. Za stare Grke i Rimljane, postojali su tzv. pravi Iliri, pleme sa teritorije Kosova i Metohije, zatim plemena prozvana ilirskim, na osnovu širenja ilirske države u III veku pre n.e. i, konačno, narodi kojima su Rimljani dali ilirsko ime ne znajući u koju etničku grupu da ih svrstaju, prilikom osvajanja njihovih zemalja. Legije Imperije se sreću i vode ratove sa Liburnima, Dalmatima, Japodima i Istrima – po sredi su sarmatska i tribalska plemena. Posle smrti Agrona, najmoćnijeg ilirskog kralja, Rimljani sa Ilirima vode dva velika rata: prvi, protiv kraljice Teute koja ga je nasledila na prestolu (229.-228.g. pre n.e.) a drugi protiv bivšeg saveznika Dimitrija sa Farosa (219.g.p.n.e.) Teuta je bila prisiljena da ustupi znatan deo svoje teritorije, odrekne se prava na slobodnu plovidbu i obaveže na plaćanje danka Na obalama Save zatičemo Breuke, u Lici i severozapadnoj Bosni, najpoznatije ilirsko pleme – Japode, poznato po specifičnim japodskim urnama, iz nalazišta Jezerin kod Bihaća. Njima pripada i prostor planinskog venca Dinarida, između Splita i Zadra, sa relativno ravničarskom zonom severno od Trogira; južno, zauzimaju teritorije do Kninske krajine, poznate po nalazištima gromila (tumuli) sa ravnim grobovima i kamenim urnama na severu; u Lici su, Baniji, Kordunu i Bosanskoj krajini. U oblasti Bribira i Podgrađa nađene su kiklopske gradine Japoda koje dominiraju krajolikom svojom veličinom. Ime Japoda ime više varijanti: Japidi, Jadastini, Jazige, locirano u toponimima na ja: Japra, Jajce, Jajinci, Jagodina, Jarmovac… Susedi Japoda, na obali i ostrvima, bili su Liburni, pomorci i gusari. U vreme rimskih osvajanja, vodeće pleme jadranskog podneblja su Dalmati, sa glavnim mestom Županjcem (Delminum); po njima će cela oblast dobiti ime Dalmacije. Njihovo glavno pristanište bilo je u Saloni.

Japodsko naselje

Dalmati i Japodi bili su ranohrišćani i veliki neprijatelji Rima. Hrišćanstvo je doprlo u Dalmaciju već u apostolsko doba. Apostol Pavle sam kaže da je, propovedajući, stigao čak do Ilirika. Za Tita, svoga učenika, veli da je otišao propovedati po Dalmaciji. Blaženi Jeronim, poreklom Srbin iz Dalmacije, takođe govori o Pavlovoj propovedi u Iliriku, a Epifanije Kiparski, opet, tvrdi, kako je apostol Luka, kao Pavlov pratilac, učestvovao u evangelizaciji Dalmacije, Galije, Italije i Makedonije. Predanje o radu apostola Pavla u Dalmaciji je ostalo i dalje živo. Dalmatinski istoričar Lucijus (+1679), zabeležio je i konkretniji podatak kako se apostol Pavle, prolazeći kroz Dalmaciju, zaustavio kod grada Burnuma, nedaleko od današnjeg Kistanja, blizu reke Ticijus (današnja Krka), što ukazuje na postojanje jedne hrišćanske opštine u ovom kraju već u apostolsko doba.To dokumentuje i kompleks katakombi na kojima je, kasnije, sagrađen manastir Krka u kome je, po Lucijusovom kazivanju, na nekoj daski, bio urezan srpski zapis o značajnom boravku apostola Pavla u Dalmaciji. I visovački franjevac, istoričar Vinjalić piše, sto godina posle Lucijusa, da su se, „u manastiru sv. Arhanđela, u kome danas kaluđeri žive, nalazili napisani dotični stihovi, na srpskom jeziku, u spomen boravljenja u tome mjestu apostola Pavla“.

Predanje, o boravku apostola Pavla u Dalmaciji, pominje i Alberto Fortis u svom Putopisu. Ova tradicija dobila je i svoj likovni izraz u jednoj slici koja se nekad nalazila u manastiru Krka, a prikazivala je apostola Pavla kako propoveda Dalmatincima, obučenim u srpske narodne nošnje. U toku prva tri veka, uhvatilo je hrišćanstvo u Dalmaciji, kao i u Srbiji, korena i pored gonjenja za vreme koga su i ovde zapisana mnoga imena mučenika, od kojih je ostao u naročitom poštovanju sv. Dominio, Dujmo, episkop solinski, koji je stradao u Dioklecijanovom gonjenju početkom IV veka Posle Milanskog edikta (313.g.), hrišćanstvo je u Dalmaciji krenulo rapidno napred i uskoro na sceni crkvenih zbivanja vidimo mnoge značajne predstavnike dalmatinske crkve. Pored romanskih kolonija u Primorju, tada se pojavljuju i alanske, silovito jačajući naročito otkako je Dalmacija, najpre privremeno (437.g.) a, posle propasti Zapadnog rimskog carstva (476.g.), definitivno došla pod vlast Odokara, alansko- vandalskog kralja, koji ga je i srušio, zajedno sa Svevima i Burgunđanima. On je, sa preko 200000 ljudi (u pratnji alanske konjice bili su žene, deca i starci na kolima, zajedno sa velikim krdima stoke), prešao preko prelaza Mali i Veliki Alan Po Alanima su ovi planinski prevoji na Dinari dobili ime Mali i Veliki Alan i, u širokom rejonu Bribira, Plodno bribirsko polje, sa utvrđenim gradom na Bribirskoj glavici, bilo je izvanredno uporišno mesto za dalja osvajanja. Ime Bribir, u smislu pribirališta, pribežišta, mesto je gde se okuplja narod gradine Nimfeum (Nympheum, posle pada u alanske ruke nosi raniji japodski naziv Varvarija), napravio polaznu bazu odakle će, u narednih osam godina, osvojiti celu jadransku obalu i deo Zapadne Srbije. Posle Odokara, Dalmacijom vlada Vizantija. Od vremena Odokarevog i cara Justinijana (527-565), te srpske kolonije postaju i rasadnici sarmatske i grčke kulture, o čemu svedoče mnogi spomenici, od Ravene pa niz čitavo Jadransko primorje. Justinijan je bio Alan, pravim imenom Upravda Istoković. Alan je bio i njegov glavni vojskovođa Velizar, kao i većina dvorskih upravitelja o kojima, u ne baš lepom svetlu, pripoveda Prokopije u Tajnoj istoriji Po primorskim gradovima, služi se u hrišćanskim crkvama na latinskom, ali i na srpskom jeziku, naročito u mestima gde su bile jače alanske kolonije. Razvoj hrišćanske crkve u Dalmaciji bio je ozbiljno ometen dolaskom Slovena koji su, zajedno sa Avarima, mnoge oblasti na Balkanskom poluostrvu opustošili, većinu gradove razrušili i crkvenu organizaciju razorili.

Izvor: CEOPOM-Istina