Geopolitičke odrednice Balkana u narednoj deceniji

Ovaj tekst je bio pripremljen kao teorijska osnova za pripremu članova Kluba generala i admirala Srbije za učešće na Konferenciji The Economist: „Svet 2019.“, Panel br.5 – „Kakav će Balkan biti 2029.“, koji je na Panelu trebao da izlaže general u penziji dr Vinko Pandurević. Međutim organizator Konfrencije je iznenada zbog „skraćivanja panela i zbog više sile“ u poslednjem momentu otkazao učešće generala Vinka Pandurevića, iako je predhodno na sajtu organizatora bila istaknuta njegova slika i biografija i  bio najvljen kao panelista.

Govoriti na temu kako će Balkan izgledati 2029. i jeste i nije teška i zahtevna tema. Možemo kazati, s jedne strane, da je reč o temi o kojoj je nezahvalno govoriti sa aspekta proricanja budućnosti, s obzirom na sveukupnu složenost današnjice, daleke i bliže prošlosti Balkana, koje su određene snažnim istorijskim, civilizacijskim, političkim, geopolitičkim i drugim procesima, koji su oblikovali i koji oblikuju Balkan, kao trusno i nestabilno područje u svakom pogledu.  S druge strane, sva ta košmarna složenost Balkana predstavlja jednu istorijsku konstantu koja nam pomalo neobično, omogućava da zaključujemo kakvi procesi će dominirati na Balkanu u narednoj deceniji.

Sigurni smo da će se geografi složiti u vezi sa geografskim granicama Balkana, njegovim reljefom i fizičko-geografskim karakteristikama, međutim kada je reč o civilizacijskim, političkim i geopolitičkim shvatanjima Balkana, tada nastupaju različita mišljenja i razvijaju se različiti teorijski diskursi. Danas se koristi sintagma „Zapadni Balkan“. Pojam „Zapadni Balkan“ uveden je upotrebu pre jednu deceniju, između ostalog i kao posledica tranzicionih procesa i evroatlantskih integracija bivših Jugoslovenskih republika. Nije reč o geografskom pojmu, nego se radi o geopolitičkom shvatanju prostora Balkana koji obuhvata zemlje: Albaniju, Srbiju, Makedoniju, BiH i Crnu Goru i Hrvatsku, do njenog ulaska u EU. Međutim, Balkan je, posmatrano geografski mnogo širi prostor, koji obuhvata  Jugoistočnu Evropu, omeđen Jadranskim, Jonskim, Egejskim, Mramornim i Crnim morem. (Vinko Pandurević, Srbija i novi hladni rat, Beograd, 2018. Str.121).

Danas SAD i EU prostor Zapadnog Balkana smatraju „najtrusnijim područjem u Evropi, potencijalnim vojnim žarištem, nestabilnim područjem koje može da ugrozi i bezbednost EU“.(Dr Aleksandra Pećinar, Međunarodna politika, Beograd, br 1171, Juli-septembar 2018. str.46.).

Da li je to baš tako? Ako jeste, zbog čega je to tako? Gde leže glavni uzroci nestabilnosti i konfliktnosti? Da li je reč o autohtonim, domaćim, unutrašnjim razlozima, ili je pak reč o alohtonim – spoljnim faktorima, odnosno uticaju ključnih svetskih i evropskih sila i njihovih interesa? Odgovore na sva ova pitanja možemo delimično pronaći u istoriji Balkana, a u većem obimu u savremenim geopolitičkim procesima, koji duboko zadiru u prostor Balkana. Znamo da usitnjenost, fragmentiranost i međusobna konforntiranost balkanskih zemalja, kao jedne od glavnih odlika procesa balkanizacije, proističu iz niza istorijskih determinanti. Balkan, a posebno Zapadni Balkan je prostor dodira, ili bolje rečeno sudara kontaktnih civilizacijskih zona, prostor sudara različitih religija, prostor koji je bio teritorijalno sastavni deo velikih carstava (Osmanskog i Austrougarskog), prostor koji je (osim Albanije) bio u jedinstvenoj državi modernog doba (SFRJ), i konačno prostor koji čini strateški značajnu kopnenu vezu srednje Evrope sa Bliskim i Srednjim istokom i mediteranom. Balkan i dalje ima transregionalni, transkontinentalni i globalni značaj „geopolitičkog čvora“.

Koliko je vremena potrebno da  istorijski činioci nestabilnosti Zapadnog Balkana budu neutralisani i prevaziđeni? Pokušaji da „Balkan pripadne balkanskim narodima“, neuspevaju. Balkan Balkancima  je „plemenita ideja“, ali sve do sada geopolitička utopija. (Načelo koje je aktuelno krajem 19. i  početkom 20.veka, isticao je i N. Pašić,  u toku pregovora sa austrougarskim izaslanikom Ugronom 10.novembra 1912. u vezi zahteva Austrougarske da se srpska vojska povuče iz Severne Albanije, koju je bila zaposela u Prvom Balkanskom ratu).

Velike sile se i danas drže aksioma  da je „Balkan i suviše važan  da bi bio prepušten samo Balkancima“. Zato su se ideje oslobađanja južnoslovenskih naroda pretvorale u sopstvenu suprotnost,  gurajući te iste narode u naručje svetskih centara moći, koji su etničko, nacionalno i kulturno jedinstvo Južnih Slovena stavljali u funkciju sopstvenih interesa. Stavarnje južnoslovenske države neki su smatrali „plemenitom idejom“. Međutim Milomir Stepić se pita: „Šta ima plemenito u veštačkom spoju istorijskih, geografskih, etničkih, ekonomskih, političkih i drugih različitosti koje su proizvele duboke unutrašnje raskole tokom postojanja, i more krvi, masovne patnje i ogromna razaranja prilikom razbi-raspada“. (Milomir Stepić, Geopolitički smisao jugoslovenstva i jugoslovenske države, Istorija jedne utopije, knjiga I, 2018.).

Raspad Jugoslavije pratilo je stvaranje novih nacionalnih država i novih nacionalnih i kulturnih identiteta. Odvajanje od Jugoslavije, za mnoge narode je značilo „begstvo“ od Srba i Srbije, odvajanje od srpskog identiteta, odvajanje u odnosu na „drugog“, zbog čega nekima, čak i danas, ni državne granice nisu dovoljne. Verska raznovrsnost, netolerancija i nesnošljivost na Balkanu doprinele su razbijanju i raspadu državnih zajednica južnoslovrnskih naroda. Nijedna Jugoslavija nije mogla da ostvari maksimalistička nacionalna očekivanja i želje hrvatskog, slovenačkog, makedonskog, muslimanskog, albanskog naroda, pa ni srpskog, posebno onoga dela koji je živeo van Srbije. U čemu je ležao problem? Problem je bio u procesu takozvanih geopolitički nelogičnih „prekorednih integracija“, kako ih nazvao profesor M. Stepić, u koje je ušla i srpska država bez predhodnog formiranja sopstvene jedinice koja bi obuhvatala sve srpske zemlje.  (Istorija jedne utopije, 2018.)

Karta Zapadnog Balkana sa perspektivama članstva u EU

Istorija nas uči da je vrlo teško na Balkanu uspostaviti načelo pravičnosti da svako treba da dobije svoje, jer ispunjenje teritorijalnih zahetva  jednog naroda obično znači nanošenje nepravde  drugom narodu. Ovo posebno važi za prostor bivše Jugoslavije. Kako Srbi žive skoro u svim oblastima bivše zajedničke države, njihovu težnju da se okupe  i ujedine u zajedničku državu, drugi narodi, a pre svega Hrvati i Bošnjaci, doživljavali su kao posezanje za tuđim zeritorijama. I obnrnuto. Svaki pokušaj drugih naroda  da u svoju federalnu jedinicu uključe oblasti u kojima, kao manjina ili većina živi srski narod, Srbi su doživljavali kao veliku nepravdu koja im se nanosi. (Kosta Čavoški, Na rubovima srpstva, Tersit, Beograd, 1995, str.23-43.)

SFRJ je upravo primer dezintegrisanja jednog nedovršenog multikulturnog projekta, kako bi potom države sa zasebnim državnim i identitetskim suverenitetom pristupile novom multikulturnom projektu i novoj zajednici država – EU. EU je šira zajednica različitih kultura, kojoj je predhodio proces homogenizacije identiteta u državama i državnim zajednicama koje su imale bikulturne i multikulturene identitete.

Međusobna suprostavljenost naroda na Zapadnom Balkanu je i dalje veoma prisutna. Ona se i podstiče, za račun spoljnih interesa. Pokušaji zbližavanja i bratimljenja naroda u SFRJ  nije dao rezultate. Raspad SFRJ je još više produbio sukob između južnoslovenskih naroda kao i sukob između Srpskog i Albanskog naroda u koji se otvoreno uključila i Albanska država i moćne zemlje zapada, oružano podržavajući albanski separatizam i težnje za stvaranjem nove albanske države na tlu Srbije. Oružana agresija SAD i ključnih članica NATO pakta na Srbiju doprinela je maksimalizaciji albanskih zahteva i samoproglašenja Albanske države na KiM.

Pokušaji da se kroz briselski dijalog dođe do „rešenja“ Kosovskometohijskog problema koji za Srbiju znači „uspostavu ustavnopravnog poretka Srbije na KiM“, a za prištinske vlasti znači „utemeljenje njihove državotvornosti“, uz pomoć svojih zapadnih saveznika, pokazali su se kao iluzija. Pitanje kosovske nezavisnosti i pitanje terotorijalnog integriteta Srbije ostaće još dugo otvorena – nerešena pitanja. Srbija neće priznati kosovsku nezavisnost, niti će lako moći povratiti svoju suverenost na KiM.

Odnosi između Srbije i Makedonije imaju uspone i padove. Mnogo je više tačaka na kojima se Makedonski i Srpski narod spajaju, nego tačaka na kojima se razdvajaju. Destabilizacija Makedonije kao države, i borba za njen opstanak, pod snažnim je pritiskom albanskih zahteva i albanske ideje i procesa stvaranja “Velike Albanije“, pa u tom smislu neke partije i makedonski politički lideri, ali nažalost ne svi; pokušavaju formirati zajednički front sa Srbijom u suprostavljanju ideji „Velike Albanije“.

Srbija i Crna Gora, nekada kao dve srpske države, istorijski bliske, dve države jednog naroda, prošle su neobičan istorijski put od ujedinjenja u jednu državu, do života u federalnoj zajednici kao dve države dva „različita naroda“ Srpskog i Crnogorskog, do takvih faza zategnutih odnosa i sukobljavanja, kao dve države koje su se svrstale u različite geopolitičke tabore. U geopolitičkom smislu biti „za“ ili „protiv“ nezavisnosti Crne Gore je biti „za“ ili „protiv“ Srbije. Međutim, odnosi između Srbije i Crne Gore mogu da budu vrlo stabilni i da dve države i dva naroda budu i dalje vrlo bliski, ukoliko bi se smanjio spoljni pritisak i na jednu i na drugu državu.

BiH je tipičan primer susreta kontaktnih civilizacijskih zona i triju religija. Stanje međunacionalnih odnosa u BiH je vrlo složeno. Ti odnosi su uvek bili pod snažnim uticajem spoljnog faktora, kako svetskog i evropskog,  tako i regionalnog karaktera. BiH kao Dejtonska tvorevina više od dve decenije neuspeva da izgradi stabilnu  unutrašnju strukturu. Kao bauk za političko Sarajevo povremeno se u Banja Luci pojavi ideja o samostalnosti RS i njenog prisajedinjenja Srbiji. Za stanje odnosa u BiH su posebno zainteresovane Srbija i Hrvatska, kao susedne države. Odnosi između BiH na jednoj strani i Srbije i Hrvatske na drugoj, zavisi će od unutrašnjeg stanja odnosa između Bošnjaka, Srba i Hrvata.

Odnosi između Srbije i Hrvatske variraju u zavisnosti od ostvarivanja prava nacionalnih manjina u obe države, i od pristupa hrvatskog državnog rukovodstva prema istoriji odnosa Srba i Hrvata tokom 20. veka o okvirima zajedničke države, smatrajući „da je u Hrvatskoj vladao stogodišnji srpski teror“, kao i od odnosa prema nedavnoj prošlosti Drugog svetskog rata i poslednjeg građanskog rata. Hrvatska kao članica EU ima određenu političku prednost u odnosu na Srbiju, koja je u procesu pristupanja EU.

U celini gledano između država Zapadnog Balkana moguće je, uslovno rečeno, formiranje nekoliko različitih saveza, i to u zavisnosti od delovanja domaćih političara, interesa pojedinih zapadno-balkanskih država i pritisaka i interesa ključnih država EU, SAD i Rusije. Mogući su bliskiji odnosi i veze između Srbije i Makedonije, kojima bi se pod određenim uslovima mogla pridružiti i Crna Gora; zatim u određenim okolnostima i interesna veza i saradnja Makedonoje, Kosova, Crne Gore i Hrvatske; posebno velika bliskost postoji između Albanije, Hrvatske i Kosova, kojima bi se pod spoljnim pritiskom mogla pridružiti i Crna Gora. BiH se odnosi prema svim drugim zemljama Zapadnog Balkana u zavisnosti prema kojoj državi Zapadnog Balkana, uključujući i Tursku, inklinira neki od konstitutivnih naroda u BiH. Međutim bilo kakvi tešnji savezi između zapadno-balkanskih država u celini nisu mogući, osim čvrstog saveza između Albanije, Kosova, kao delova Zapadnog Balkana i Hrvatske, kao članice EU. Ipak, svaka od pojedinačnih zemalja mogla bi stupiti u određeni čvrst savez sa nekom drugom izvanbalkanskom državom u zavisnosti od aktuelnih političkih kretanja, osim BiH, jer ona zbog unutrašnje raspolućenosti, kao celina ne može biti pouzdan saveznik nijednoj drugoj državi. Ona može poslužiti kao remetilački faktor u stvaranju boljih odnosa između Srbije i Hrvatske, odnosno između Srbije i Makedonije, Srbije i Turske.

Kao glavni remetilački faktor i izvor nestabilnosti na zapadnom Balkanu jeste pokušaj formiranja „Velike Albanije“. Težnja ka „Velikoj Albaniji“ neminovno izaziva sukobe albanskog etnosa i albanskog rukovodstva u celini,  sa Makedonijom i Srbijom, a u određenim okolnostima i određenoj fazi i sa Grčkom i Crnom Gorom.

Kao dobar primer razvijanja dobrosusedskih odnosa na Balkanu i jačanja saradnje balkanskih zemalja članica i nečlanica EU, suprotno procesima na Zapadnom Balkanu,  pokazuje kvadrilaterala – periodični susreti predsednika i premijera Srbije, Bugarske, Rumunije i Grčke, gde se posebno  ističe važnost Balkana koji treba postati „primer mira, stabilnosti i napretka“.

Do mira i stabilnosti na zapadnom Balkanu bi se moglo lako doći kada se ne bi ukrštali interesi velikih sila na ovom prostoru. Borba za uspostavu ravnoteže velikih sila na Balkanu će se nastaviti. Geopolitičke silnice nad Balkanom će i dalje biti snažne. Zapadni Balkan će ostati u svojevrsnom geopolitičkom trouglu između SAD, njenih saveznika i Rusije, kao i pod uticajem globalne konfrontacije SAD sa Kinom (iako Kina, po rečima svojih lidera, forsira isključivo miroljubivi razvoj).

SAD svoje vojno prisustvo na Blakanu uopšte, temelje na: vlastitom vojnom prisustvu na KiM, kao deo snaga KFOR-a; članstvom balkanskih zemalja u NATO, uključujući i Crnu Goru, a u najskorije vreme i Makedoniju; visokim stepenom vojne saradnje sa Srbijom; na vernom služenju Albanaca, koji su u vazalnom odnosu prema SAD; dobrom vojnom saradnjom sa Hrvatskom, kao mogućim „bičem“ za Republiku Srpsku. Snažno prisustvo SAD na Balkanu podrazumeva istiskivanje Rusije sa Balkana i u vojnom i u ekonomskom smislu, istiskivanje tzv. „malignog uticaja Rusije na Balkanu“.

Rusija svoje prisustvo na Balkanu nastoji obezbediti održavanjem i produbljivnjem prijateljskih odnose sa Srbijom i RS kroz vojno-tehničku saradnju, eknomsko i energetsko povezivanje na evropskom tlu. Rusija će štititi međunarodno pravo, Rezoluciju SB UN 1244 i integritet Srbije, ostvariti svoj uticaj u Makedoniji, podržavajući celovitost Makedonije, kao i kroz podršku Srpskom narodu u Crnoj Gori i BiH, odnosno kroz podršku RS radi očuvanja njenog ustavnog statusa.

EU takođe ima svoje interese na Balkanu. EU je potrebna stabilnost na celom kontinentu, između ostalog zbog sve većih nesporazuma sa SAD na različitim poljima. Nemačka kao ključna članica EU, zajedno sa Francuskom nastojaće, svaka iz svojih interesa, održati Balkan pod svojom kontrolom, pružajući „odgovarajuću podršku evrointegracijama zapadnog Balkana“, pre svega radi istiskivanja ruskog uticaja na tom prostoru. Istovremeno Velika Britanija, kao zemlja koja je u fazi izlaska iz EU igra važnu ulogu na Balkanu kao blizak saveznik SAD od uticaja na evropske tokove u celini.

Međutim, za mir i stabilnost Zapadnog Balkana potrebno je između ostalog i sledeće: odustajanje Albanaca od ideje „Velike Albanije“ uz snažan pritisak EU i SAD na Albance; poštovanje Dejtonskog uređenja BiH, uz snažan pritisak na Bošnjake u BiH od strane SAD i EU, da odustanu od pokušaja unitarizacije BiH; garantovanje nacionalnih prava Srba u Crnoj Gori, poštovanje prava nacionalnih manjina u svim državama Zapadnog Balkana; finalizacija Briselskog dijaloga između Prištine i Beograda, bez uslovljavanja evropskog puta Srbije priznavanjem Kosova; poštovanje granica i suverenosti država i bez neprincipijelne podrške pojedinim zapadno-balkanskim državama od strane SAD,  EU.

Balkan će još dugo ostati zona nestabilnosti i prostor geopolitičkih nadmetanja velikih sila. Prisetimo se Balkanskog Samita na Kritu koji je održan 1997. na inicijativu Grčke, uz svesrdnu podršku Srbije. Sve pozitivne inicijative sa ovoga skupa, zbog kasnijeg snažnog uticaja spoljnih faktora, su brzo zamrle i propale. Problemi o kojima je bilo reči na tom Samitu, skoro u istom obimu postoje i danas, uprkos „silnim naporima EU i SAD“ da Balkan u celini postane zona mira i stabilnosti. Ništa od ideje „Balkan balkanskim narodima“. Ostaje i dalje borba za evropeizaciju Balkana, uporedo sa procesom postepene balkanizacije Evrope.

Aktuelno stanje EU pokazuje da se ona nalazi u stanju stagnacije, zamora od proširenja, unutrašnje nekonsolidovanosti, a posle bregzita u stanju dezintegracije. Sve je ovo dovelo do traganja za novim oblicima unutrašnjeg uređenja i daljeg razvoja EU. Procesi „balkanizacije EU“ imaju i imaće negativne procese na evrointegracije balkanskih zemalja.

Veoma veliki problem za Balkan, pa i za Evropu predstavljaće radikalizovani islamski faktor. Sve je više islamskih boraca poražene države ISIL, koji su poreklom sa Kosova i Balkana i koji svoje utočište nalaze na prostoru KiM, kao svojoj novoj bazi za buduća teroristička delovanja.

Borba za uspostavu ravnoteže velikih sila na Balkanu će se nastaviti. SAD i ključne zemlje EU nastojaće da se bore protiv „malignog uticaja Rusije na Balkanu“. Kao kakv takav oslonac Rusije na Balkanu su ostale Srbija i RS kao deo BiH. Rusija će se boriti za očuvanje svojih interesa u Makedoniji, štitiće međunarodno pravo, Rezoluciju SB UN 1244 i integritet Srbije, ustavnu poziviju RS u okvirima dejtonske BiH. SAD i NATO forsiraće ubrzan put Makedonije u NATO, stvaranje vojske tzv. države Kosovo i prijem u NATO, pritiskaće RS da se saglasi da BiH pristupi NATO savezu, insistiraće da Srbija prizna Kosovo, a onda da polako počne proces pristupanja NATO savezu. SAD će verbalno podržavati EU, ali će snažiti bilateralne odnose sa pojedinim članicama EU, posebno onima koje bore protiv ujedinjene Evrope kao zajednice sa evropskim superidentitetom, i koje su protiv homogenizacije heterogenosti pojedinih članica EU,  za jačanje nacionalnih identiteta, a protiv zajedničkog evropskog identiteta koji će imati nadnacionalni karakter.

Dakle Zapadni Balkan će 2029., odnosno neke njegove zemlje, još uvek biti prilično udaljen od EU, bar ovakve kakva je danas. U svakom slučaju Balkan neće do 2029. biti kompletan u EU. Biće nestabilan, onakav kakav jedino i može biti. Biće pozornica sučeljavanja „istoka“ i „zapada“. I spoljne i untrašnje granice Balkana se mogu menjati, ali Balkan neće u celosti pripadati jednom istom civlizacijskom krugu. Vrlo su izvesne korekcije granica između nekih balkanskih država, kao i unutrašnje korekcije granica pojedinih država. Dakle zapadni Balkan će ostati i dalje kao konstruisana geopolitička tvorevinma u kojoj će se održavati nategnuti bilateralni odnosi zapadnobalkanskih zemalja.

Izvor: Analitički forum