Muslimanska nacija kao projekat ateističke vlasti i komunizma

Rad na realizaciji projekta započeo je 1967, a projekat je završen 1970. To su godine koje su bile obležene relevantnim pojavama i tendencijama u političkom životu BiH uopšte, a posebno im je sadržaj činila problematika nacionalne identifikacije Muslimana i državno-partijske politike prema Muslimanima. Projekat je bio poveren Fakultetu političkih nauka, koji je predstavljao univerzitetsku instituciju partijskog rukovodstva i u celini ga je finansirala država, tj. Republički fond za nauku. O tome svedoče stavovi iz uvodnih napomena Studijskog izveštaja:

„Inicijativa za obradu ove teme, tj. problema nacionalnog opredeljenja Muslimana došla je istovremeno sa dve strane: od Centra za naučno-istraživački rad Fakulteta političkih nauka u Sarajevu, te lično od profesora dr. Hamdije Ćemerlića. Povodom konkursa koji je 1967. raspisao Republički fond za naučni rad brzo je postignut sporazum. Obrada teme poverena je Fakultetu, dok je Fakultet rado pristao da izvršenjem ovog istraživačkog zadatka rukovodi profesor Ćemerlić. Tim koji je ovom prilikom obrazovan sačinjavali su, pored Ćemerlića, viši predavač Fakulteta političkih nauka Hamdija Pozderac, docent Fakulteta Atif Purivatra, sekretar Komisije za istoriju naroda Bosne i Hercegovine pri Akademiji nauka i umetnosti BiH dr. Muhamed Hadžijahić i asistent Fakulteta Đorđe Kočetkov. U tim se naknadno uključio i dekan Fakulteta Joco Marjanović“.

Uz navedene podatke potrebno je objašnjenje da je od osnivanja pa tokom niza godina Fakultet političkih nauka bio institucija o čijem se programu i naučno-nastavnom kadru neposredno starao CKSKBiH, da se u autorskom timu nalazio član CKSKBiH i njegov sekretar Hamdija Pozderac, koji nije bio angažovan kao autor određene teme, ali je njegova uloga u realizaciji Projekta bila određena stanovištem CKSK BiH u kreiranju politike prema Muslimanima, u svim njenim fazama i oblicima. Projekat je sadržavao 10 tema i dve u Dodatku.

Autor 9 važnih studija bio je dr. Muhamed Hadžijahić, od kojih je jednu obradio u saradnji sa mr. Atifom Purivatrom, dok je Mustafa Imamović bio autor naknadno dodate teme o listu „Bošnjak“, a mr. Atif Purivatra obradio je temu: „Jugoslavenska Muslimanska Organizacija (JMO) i nacionalnost bosansko-hercegovačkih Muslimana”. Uvodne napomene ne pružaju informacije o konkretnom angažmanu profesora H. Ćemerlića kao i višeg predavača H. Pozderca, a takođe ništa nije rečeno o radu asistenta Kočetkova i dekana Marjanovića. Obrađena materija izložena je na 348 stranica, unutar kojih su pojedine studije dobile različit prostor. Najviše prostora, preko trećine, dobila je obrada politike nacionalnog opredeljivanja Muslimana, a najmanje prostora zauzela je tema o bošnjaštvu. Važnost mu dolazi kako od sastava autorskog tima, tako i od teze o nacionalnosti Muslimana, koja je dosledno provedena u realizovanom Projektu. Prilozima sadržanim u Studijskom izvještaju dr. Muhamed Hadžijahić zastupao je zvanično političko gledište čiji je smisao bio da se Muslimani BiH redukuju na versku zajednicu i na taj način liše istorijskog nacionalnog bošnjačkog imena. Konstrukcija izražena velikim početnim slovom („M“), praćena i tumačena agitpropovskim postupkom i instrumentarijem, niti je mogla postati zamena za nacionalno ime niti se u istorijskoj nauci mogla afirmisati i održati.

Hadžijahićevo polazište formulisano je u Uvodnim napomenama, gde stoji: „U rešavanju muslimanskog nacionalnog kompleksa, najviše zasluga pripada – kao uostalom i inače u rešavanju nacionalnog pitanja kod nas – Komunističkoj partiji“ (s. 4/5). S tim u vezi Hadžijahić citira stav XVII sednice CKSK BiH (februar 1968):

„Praksa je pokazala štetnost raznih oblika pritisaka i insistiranja iz ranijeg perioda da se Muslimani u nacionalnom pogledu opredeljuju kao Srbi, odnosno kao Hrvati, jer se i ranije pokazalo, a to i današnja socijalistička praksa potvrđuje, da su Muslimani poseban narod“.

Kao da sam CKSK BiH u tom pogledu nije imao „zasluga“, što svakako nije bilo nepoznato svim članovima autorskog tima ovog Projekta.

Studijski izvještaj počinje analizom „srpskih tendencija u nacionalnom razvoju Muslimana“ navođenjem Dositejevog gledišta da će „Bošnjaci ostati Bošnjaci i biće ono što su i njihovi stari bili“, zatim jednog fragmenta iz Vukovog članka „Srbi svi i svuda“, u kome Vuk izlaže svoje mišljenje o posledicama islamizacije u Bosni, ističući da su Muslimani „svoje dosadašnje ime Srbi“ odbacili i da „u celom zakonu Muhamedovu nema pobožnijih ljudi od Bošnjaka“. Po Vuku, iako su „rimski i turski Srbi izgubili svoje narodno ime… mrzost je popustila“ među njima (str. 16). Hadžijahić posle Vuka navodi da je Garašaninovo „Načertanije“ stajalo na pozicijama Dositeja i Vuka pa podvlači da je Garašanin usvojio „načelo pune verozakonske slobode“ i u formiranju četa protiv Turaka tražio da se uvažava „sklonost bosanskih Muslimana za slogu sa hrišćanima“ (str. 17).

Ima se utisak da je Hadžijahić ublažio stavove rodonačelnika srpske nacionalne velikodržavne politike prema bosanskim Muslimanima. Akribičnim istraživanjem on utvrđuje podužu listu istaknutih Muslimana koji su se nacionalno opredelili kao Srbi. Na čelu ovog popisa nalaze se Hamzaga Rizvanbegović i Rustembeg Bišćević, da bi mu se pridružili Mehmed ef. Spaho, Musa Ćazim Ćatić (koji se posle deklarisao kao Bošnjak i konačno kao Hrvat), Mehmed Ali-paša Rizvanbegović, Derviš-beg Ljubović, Osman Đikić, Avdo Karabegović, Salih Safvet Bašić, Selim ef. Muftić, Fehim Musakadić, Velija Sadović, Mustafa ef. Fočo, Ahmed Traljić, Derviš-beg Miralem, Salih Kazazović, Avdo Sumbul, Osman-Nuri i Hadžić, Husaga Ćišić (posle Bošnjak), Suljaga Salihagić (takođe poslije Bošnjak), dr Hamdija Karamehmedović, Šukrija Kurtović, Hamid Kukić, Murat Sarić, Hasan Rebac (prvobitno Hrvat), Hadži Hamid Svrzo, Mehmed Zildžić, Mehmed Ćišić, Muhamed Mehmedbašić, Avdo Hasanbegović, Alija Džemidžić, Rešid Kurtagić, Asim Šeremet, Mustafa Golubić i drugi (str. 18-46).

Hadžijahić s razlogom ocenjuje da je srpska nacionalna orijentacija kod navedenih muslimanskih javnih radnika bila politički motivirana, pa se s tim u vezi poziva i na Marksovo gledište o privlačnoj ulozi Srbije kao centra okupljanja turskih i austrijskih Južnih Slavena (str. 50). Nije, međutim, nikako u pravu kada piše da su u uslovima austro-ugarske okupacije „široke muslimanske mase simpatisale sa srpskim pokretom“ (str 51). Ako ta ocena može da se još prihvati kada se radi o delu muslimanske inteligencije, ona nema osnove kada je reč o „širokim muslimanskim masama“, koje inače nisu bile „široko“ zahvaćene političkim strujanjima, pogotovo nemuslimanskog pravca.

Pristupajući interpretaciji hrvatstva među Muslimanima BiH, Hadžijahić ukazuje na Starčevićevu nacionalnu ideologiju u kojoj određeno mesto pripada njegovoj tezi o hrvatskoj nacionalnosti bosanskih Muslimana. Jedan od relevantnih elemenata Starčevićeve nacionalne koncepcije koja se odnosi na Muslimane je njegov pozitivan stav prema Turskoj, za razliku od negativnog stava prema Austriji. Njegova zamisao je bila da Bosna, pod vladavinom Turaka, može da postane uporište za jednu šire zasnovanu nacionalnu akciju. U jednom trenutku je čak razmišljao da se nastani u Sarajevu gde bi osnovao štampariju i pokrenuo novine. U toku celog austrougarskog perioda Starčevićeva Stranka prava predstavljala je glavnog nosioca hrvatske nacionalno-političke aktivnosti u BiH.

Uporedo sa Starčevićem, značajnu pažnju političkom delovanju među Muslimanima poklanjao je Štrosmjer (str. 61), koji se preko svoga pouzdanika Bogdana Bertića povezao sa grupom uglednih Muslimana. Na prelomu vekova relativno široku političku aktivnost među Muslimanima razvila su braća Radić, Antun i Stjepan. Posjećujući više puta Bosnu, Stjepan Radić formirao je krug svojih političkih pristalica koji su činili Tahir Dautbegović, Mustafa Ćelić, Edhem Miralem, Bekir Kalajdžić, Dervo Hadžioman, Hakija Hadžić i drugi (str. 62). Odnos Stjepana Radića prema Muslimanima nije bio postojan. Jedanput je smatrao da čovečnost predstavlja „najveću vezu između bosanskih Muslimana i današnjeg hrvatstva“, da bi kasnije Muslimane nazivao Turcima, a JMO „turskom strankom“.

U ovoj Hadžijahićevoj analizi Radićeve politike prema Muslimanima izostalo je navođenje knjige „Živo pravo Hrvatske na Bosnu i Hercegovinu“, koja je objavljena 1908, u godini aneksije Bosne i Hercegovine. Prema Hadžijahićevom istraživanju, hrvatski krug među BiH Muslimanima činili su poznati javni radnici kao što su Osman Nuri Hadžić (kasnije eksponiran kao Srbin), Ademaga Fazlagić, Mehmed Ali-beg Kapetanović, Hajdar ef. Fazlagić, Ahmed-beg Defterdarević, Šemsi-beg Salihbegović, Osman ef. Midžić, Safvet-beg Bašagić (posle istaknuti Bošnjak), Asim-beg Resulbegović, Avdi-beg Hrasnica, Halid-beg Hrasnica, Mehmed-beg Hrasnica, Hašim-beg Banjević, Edhem Mulabdić, Ademaga Mešić, dr. Hamid Šahinović Ekrem, Musa Ćazim Ćatić, Hamzalija Ajanović, narodni poslanici: Hasan Miljković, Džafer Kulenović, Nurija Pozderac, Husein Alić, Ahmed Šerić, Hamid Kurbegović, Osman Vilović, Šemsudin Sarajlić, Atif Hadžikadić, Derviš Omerović, Husein Mašić, Salih Babić, Mustajbeg Kapetanović, dr. Šefkija Behmen, Ismet-beg Gavrankapetanović, i drugi.

Hadžijahić je propustio da navede imena Muslimana koji su kao nacionalni Srbi učestvovali u četničkom pokretu u toku 1941-1945, kao i imena pojedinih „Hrvata islamske veroispovesti“ koji su se za vreme NDH istakli kao članovi vlade NDH, kao poslanici u Hrvatskom državnom saboru, odnosno kao funkcioneri u državnom i ustaškom aparatu. Na kraju analize hrvatskih tendencija među Muslimanima Hadžijahić formuliše sledeće zaključke: kao što je slučaj i sa srpskim tendencijama, i hrvatske tendencije među Muslimanima su rezultat spoljnih impulsa. Po našem mišljenju, ova ocena je jednostrana, jer su strani impulsi među Muslimanima naišli u određenom segmentu na plodno tlo. Ne može se prihvatiti zaključak prema kome je hrvatska nacionalna akcija među Muslimanima imala pretežno kulturni sadržaj, za razliku od srpske koja je dominantno bila političkog sadržaja i karaktera. (str. 83).

Ova ocena nema potvrde u političkoj istoriji bosanskih Muslimana kao i BiH uopšte. Sumnjiva je argumentacija da je „muslimansko i hrvatsko stanovništvo međusobno bliže po psihološko-moralnim karakteristikama, po zajedničkim somatskim osobinama, pigmentaciji kose i očiju“ itd. (str. 89). Hadžijahićev zaključak da je hrvatstvo Muslimana bitno ograničeno na inteligenciju utemeljen je na istorijskim podacima i pouzdanim činjenicama, kao i ocena da su među Muslimanima prevladavali prohrvatski orijentisani intelektualci od prve pojave muslimanske inteligencije do šestojanuarske diktature. Međutim, netačan je zaključak da su „muslimanske mase“ u postaneksionom razdoblju bile „uglavnom prohrvatski raspoložene“ (str. 91). Jedna tačna ocena o hrvatskoj nacionalnoj orijentaciji dela muslimanske inteligencije ne može se prenositi na „muslimanske mase“, jer u tom slučaju, uopšte nije tačna.

Srpski, odnosno hrvatski orijentisana muslimanska inteligencija nije mogla uticati na široke muslimanske slojeve da prihvate srpsku, odnosno hrvatsku nacionalnu identifikaciju. Njihovo negativno stanovište u tom pogledu praćeno je tumačenjem da islam u potpunosti odbacuje nacionalno diferenciranje. U kontekstu ovog shvatanja Hadžijahić citira bosanskog islamskog teologa Hadži Mehmeda Handžića koji smatra da islam, zasnivajući zajednicu na verskoj bazi, nije izbrisao narodnosti, jer narodnost kao stvarnost islam nije ni mogao niti hteo izbrisati (str.117). Na osnovu činjenice da su bosanski Muslimani odbili da prihvate srpsku ili hrvatsku nacionalnost Hadžijahić zaključuje da islamska doktrina ne negira narodnosni princip. Istovremeno, s obzirom na presudno delovanje pravoslavlja i katoličanstva u formiranju srpske, odnosno hrvatske nacije, on nalazi da pravoslavno srpstvo i katoličko hrvatstvo nije moglo predstavljati adekvatan okvir za nacionalno konstituiranje Muslimana (str. 124). U istorijskoj povezanosti ovih religija i nacija Muslimani su osećali jedan od važnih razloga svoje odbonosti prema srpstvu i hrvatstvu. U tom pogledu islam je delovao kao jedan od konstitutivnih elemenata nacionalne posebnosti bosanskih Muslimana, kao što su pravoslavlje i katoličanstvo činili bazu srpske, odnosno hrvatske nacionalnosti. Međutim, naglašava Hadžijahić, nije naučno dokazano da samo sadržina islama određuje bosansko muslimanstvo, jer ono istovremeno manifestuje narodnosna stremljenja koja na identičan način izražavaju srpstvo i hrvatstvo (str. 126). Hadžijahićeva interpretacija nacionalne posebnosti Muslimana obiluje komparacijama i analogijama, koje su upotrebljive u logičkom prosuđivanju, ali ne mogu biti zamena istorijskoj metodologiji u istraživanju društvenih procesa i pojava.

Analizom srpskih i hrvatskih nacionalnih tendencija Hadžijahić je došao do zaključka o nacionalnoj posebnosti Muslimana, koja se izražava u muslimanskoj nacionalnosti.

Ovoj tezi on nalazi prapočetak u bosanskoj crkvi, u kojoj je u skladu sa njenim dogmatskim učenjem naglašen princip izolacije od inoveraca. Ovakvo postavljanje bogumilstva, koje je po Hadžijahiću činilo jezgro islamizacije u Bosni, pojačano konfrontacijama i u odnosu na pretenzije sa Zapada i Istoka, dopušta zaključak da „začeci muslimanske posebnosti nalaze svoj temelj još i pre islamizacije“ (str.146). Tako je Hadžijahić dopunio svoju argumentaciju o nacionalnom identitetu Muslimana u definiciji odluke CKSK BiH o „muslimanskom narodu“. Međutim, potpunost argumentacije zahtevala je kritički osvrt na bošnjačku nacionalnu identifikaciju koju Hadžihajić nije prihvatao. Prema njegovom mišljenju bošnjaštvo, poput jugoslovenstva, predstavlja „nacionalnu konstrukciju“ kojoj su Muslimani bili „skloni“. (str. 159) Šta više, on smatra da se „može dokazati teza da se etnička individualnost Muslimana kroz čitavo tursko razdoblje ispoljavala u vidu bošnjaštva“. Svoj identitet bosanski Muslimani u odnosu prema Turcima izražavali su bošnjaštvom, dok su se u odnosu prema etnički bliskim ali inovernim smatrali Turcima (str. 164). Prestankom turske vladavine u Bosni prevlađuje muslimanstvo, ali se još održava naziv Bošnjak. U novoj konstelaciji bošnjačka identifikacija nije mogla da bude adekvatan identitet muslimanske etničke komponente uz bosansko-srpsku i bosansko-hrvatsku komponentu (str. 167), jer su Muslimani izgubili pozicije vladajućeg naroda okončanjem turske vladavine u Bosni. Prema Hadžijahiću Muslimani se više nisu osećali Bošnjacima u nacionalnom smislu. On stoji na stanovištu da bošnjačka nacionalna identifikacija nije bila ni primenljiva ni prihvatljiva i naglašava da bošnjačke teorije Husage Ćišića i Suljage Salihagića nemaju realne šanse jer „vuku koren iz feudalne etape u kojoj su Muslimani bili politički narod“.

U kontekstu njihovog novog položaja on tvrdi da su „i sami Muslimani već prilično davno napustili svoju raniju bošnjačku nominaciju“ (str. 178). Bošnjačko ime koje su nosili preko 400 godina bosanski muslimani su odbacili i, uspostavljanjem austro-ugarske okupacione uprave, zamenili ga verskim imenom; bosanstvo je evoluiralo u muslimanstvo! Iako je Hadžijahiću poznato da je ideja autonomije Bosne vezana uz bošnjački autonomni pokret pod vodstvom Husein-kapetana Gradaščevića, on svojoj tezi o muslimanskom etnosu i muslimanskoj naciji traži početak u konstrukciji, izneveravanjem istorijske činjenice, pa tvrdi da je „bosansko muslimanstvo kao svoj nacionalno-politički ideal postavilo autonomiju Bosne“ (str. 219).

Poput drugih, i ova konstrukcija je istorijski neverodostojna, jer nije muslimanska, već je bošnjačka nacionalna ideologija programirala i kao bošnjački nacionalni pokret i bošnjačka politika zalagala se za autonomni položaj Bosne. Dok su bošnjaštvo i autonomija Bosne sinonimi, muslimanstvo je kao nacionalnost delo Saveza Komunista BiH. Sam Hadžijahić izražava priznanje Komunističkoj partiji, pišući da joj pripada najviše zasluga „u raščišćavanju i rešavanju muslimanskog nacionalnog kompleksa“.

U „Zaključnim razmatranjima“ (str. 251-273), koja čine sintezu njegovih pogleda o „nacionalnom kompleksu“ Muslimana BiH, Hadžijahić tvrdi: „U odnosu prema Osmanlijama identifikovali su se kao Bošnjaci”; „Posli 1878. Muslimani napuštaju bošnjačku nominaciju“; „Naučno je ispravna teza da su Muslimani poseban etnički subjektivitet“; „Uz neosporno versko značenje pojma musliman, kod nas se iskristalisao i pojam Musliman u etničkom smislu“; „Formalno uzevši, etnička determinacija Musliman je novijeg postanka“; „U novoj (postosmanskoj) konstelaciji u Bošnjaštvu se nije mogao naći dovoljno adekvatan izražaj posebnih interesa i težnji Muslimana, koji su se osetili ugroženi“; „Teoretsko formulisanje o Muslimanima kao posebnom etničkom subjektivitetu pripada u Zaslugu KPJ, koja je zauzela kurs, prema kojem Muslimani čine poseban etnički subjektivitet“ (str. 273).

„Studijski izvještaj“ autorskog tima završava se Dodatkom od dva priloga. „Stav “Bošnjaka“ prema nacionalnoj identifikaciji Muslimana“ obradio je Mustafa Imamović. List „Bošnjak“ izlazio je 20 godina i u tom razdoblju imao „specifičnu evoluciju“. Prvi broj izašao je 2. jula 1891. i više je isticao muslimanstvo nego bošnjaštvo, što se ogleda u tvrdnji da „Muslimani sačinjavaju glavni deo naroda u Bosni i Hercegovini“. Međutim, već u drugom broju list objavljuje „ostajemo Bošnjaci kao što su nam bili i pradedovi i ništa drugo“ (str. 284). „Bošnjak“ nastoji da u znaku bošnjaštva okupi sve etničko-vjerske grupe u Bosni (str. 286) nasuprot činjenici da je isključivo muslimanski list. Ipak, tokom prvih meseci izlaženja shvatio je da se pod bošnjaštvom ne mogu ujediniti sve BiH etničke grupe, pa je saglasno ovom saznanju samo Muslimane identifikovao sa bošnjaštvom (str. 287).

Konstatujući da je „Bošnjak“ prestao (1897) da naziva jezik bosanskim imenom, Imamović je ocenio da se bošnjaštvo kod Muslimana sve očiglednije gubi kao nacionalno osećanje, iako list još uvek bošnjačkim imenom brani narodnu individualnost Muslimana (str. 291). Okrenut više prošlosti, „Bošnjak“ je neminovno gubio značaj i uticaj u političkom životu Muslimana. Vođen aristokratskim pogledima, „Bošnjak“ je priznavao muslimanskom plemstvu vodeću ulogu (str. 293) u društvu, čime je ograničavao svoju inače usku socijalnu bazu, ali i definisao svoj feudalni idejni profil. Takvog opredelenja, „Bošnjak“ je ostao izvan političkog pokreta borbe za autonomiju, što ga nije sprečavalo da i dalje za Muslimane tvrdi: „niti smo Hrvati ni Srbi, jesmo i ostajemo Bošnjaci“ (str. 293). Posebno mu je bilo stalo da omladina prihvati i brani bosansku narodnost (str. 300), nalazeći u njoj izvornu snagu protiv agresivnih težnji srbizacije i kroatizacije Muslimana. U vreme borbe za versko-mearifsku autonomiju „Bošnjak“ je otpor prema srpskom nacionalizmu izražavao napadom na ideju autonomije Bosne i Hercegovine, smatrajući je planom i ciljem srpske politike, koja teži da se BiH nađe pod okriljem Srbije, što je protiv bitnih egzistencijalnih interesa Muslimana (str. 311).

Protivsrpska orijentacija „Bošnjaka“ neminovno se preobrazila u taktički prohrvatsku liniju čije je polazište da je „puno bolje raditi naporedo sa Hrvatima katolicima nego sa Srbima, jer su Hrvati puno slabiji od nas, pa bi se lakše bilo s njima obračunati“ (str. 313). Nedosledan u opredelenju za bošnjaštvo, kolebljiv u politici, „Bošnjak“ je pozdravio aneksiju Bosne i Hercegovine 1908. (str. 314) da bi uzbrzo izgubio raison d’être i nakon deset godina izlaženja završio svoj životni krug. Analitičko predstavljanje i prikaz delovanja „Bošnjaka“ Imamović zaključuje ocenom da je značenje bošnjaštva kod ovog lista „više privid i odraz zvanične austrijske politike nego sopstveno uverenje“.

Imamović je neosporno nastojao da u analizi bude objektivan i pouzdan, ali je naše mišljenje da je navedena ocena neutemeljena i upitna. „Bošnjakovo“ bošnjaštvo nije prevashodno rezultat uticaja zvanične austrijske politike jer, kao što je poznato, ono ima značajnu bosansku tradiciju, koju ne može učiniti spornom nikakvo kolebanje između bosanskog i muslimanskog imena ni „Bošnjaka“ ni autora „Studijskog izveštaja“. Citirana Imamovićeva ocena bošnjaštva kao „privida“ iznenađuje utoliko više što mu je svakako dobro poznato da bošnjaštvo ni kao tradicija ni kao realnost u prvoj deceniji XX veka nije bilo „privid“. Možda se takvom ocenom želeo uklopiti u koncepciju Projekta i teze o muslimanskoj naciji?

Drugi prilog u Dodatku, a poslednji, XII u Projektu „Stav Muslimana BiH u pogledu nacionalnog opredeljenja“, nosi naslov „JMO i nacionalnost BiH Muslimana“ čiji je autor Atif Purivatra. On je veoma pedantno pratio stavove ove muslimanske političke stranke o nacionalnoj orijentaciji BiH Muslimana i pokazao da izvorno poznaje njenu nacionalnu politiku. Odmah na početku on se prihvata zadatka da utvrdi nacionalnu platformu JMO i nalazi da se ona zasniva na koncepciji jugoslavenstva, koje znači „najprikladniji put zbližavanja i ujedinjavanja“ (str. 322). U odnosu na bosanske Srbe i Hrvate, prema shvatanju JMO, posebnost Muslimana temelji se na faktorima diferenciranja pod kojim se podrazumevaju tradicija, kulturni, istorijski, socijalni i drugi relevantni činioci (str. 323). U skladu sa nacionalno-političkom koncepcijom JMO, svaki Musliman je nacionalno opredeljen, a njegovo nacionalno opredeljenje počiva na jugoslavenstvu koje predstavlja sintezu srpstva i hrvatstva (str. 326). Saglasno ovom gledištu, Muslimani imaju neophodne preduslove da postanu „jezgra pravog i potpunog jugoslavenstva … najbolja baza jugoslavenske ideje“ (str. 327). Stoga je JMO principijelni i odlučni protivnik nametanja bilo kog „plemenskog imena“, srpskog kao i hrvatskog (str. 338). Naime, Muslimani, muslimanski narod pripada „jugoslavenskom narodu“, kao njegov „muslimanski deo“ (str. 340).

Pošto je izložio stavove JMO o nacionalnom jugoslavenstvu Muslimana, Purivatra konstatuje da njeno vodstvo nije pristupalo ovoj problematici teorijski niti je šire i obrazloženije elaboriralo tezu o muslimanskoj etničkoj posebnosti. Šta više, u političkoj aktivnosti JMO izostalo je nastojanje u smislu priznanja i definisanja te posebnosti, ali je ona sistematski insistirala na ravnopravnom tretmanu Muslimana sa Srbima i Hrvatima čime je, po autoru, indirektno uticala na afirmiranje etničkog subjektiviteta Muslimana (str. 347). U zaključku svoje elaboracije Purivatra formuliše tezu da su u društveno-istorijskom razvitku Muslimani imali specifičan put koji je bio podudaran sa nacionalnim razvojem bosanskih Srba i Hrvata, što je rezultiralo činjenicom da su na tlu BiH, u jugoslavenskom razdoblju između dva svetska rata, bila formirana tri naroda – Srbi, Muslimani i Hrvati. Za razliku od Hadžijahića (i Imamovića), Purivatra je izloženom analizom nacionalne političke linije JMO nenametljivo, on bi rekao indirektno, zastupao tezu o etničko-nacionalnoj posebnosti Muslimana BiH, koja se izražava u „muslimanskoj naciji“. Devet njegovih priloga koje sadrži „Studijski izveštaj“ poslužili su Hadžijahiću da pripremi posebnu knjigu, koja je objavljena 1974. Tekstovi u knjizi identični su sa onima u „Studijskom izvještaju“, s tom razlikom da su u knjizi koncipirani u sedam naslova.

Na kraju knjige nalazi se Pogovor, u kome se sastavu autorskog tima dodaje stav: „Logikom razvoja konačno je u socijalističkoj Jugoslaviji rešeno nacionalno pitanje Muslimana. Ovome radu nije bila svrha da se razmatraju najnovija kretanja i tendencije u nacionalnom situiranju Muslimana, već se želelo ukazati na istorijske, etničke, kulturne, društvene i političke osnove nacionalnog fenomena Muslimana, a to je sve našlo svoj ishod u priznanju nacionalnog subjektiviteta Muslimana“.

Prema sadržaju knjige može se zaključiti da je autor pod tradicijom podrazumevao bošnjaštvo, koje su, u novijem periodu, Muslimani, navodno, napustili, jer im nije bilo prihvatljivo, pošto se u okviru bošnjaštva nije identifikovala njihova nacionalna posebnost, koju su prihvatili pod imenom „Muslimana“. Po Hadžijahićevoj oceni i metodologiji, viševekovna bošnjačka tradicija se nacionalno preobratila u „muslimansku naciju“ – muslimanstvo, koje se nacionalno izražava u imenu „Musliman“. Poput srpstva koje se nacionalno predstavlja imenom Srbin, hrvatstva imenom Hrvat, muslimanstvo se nacionalno legitimiše imenom Musliman. Tako je nacionalno pitanje Muslimana prividno rešeno, uspostavom ravnopravnosti među nacionalnim identitetima: Srba, Hrvata i Muslimana.

Prva knjiga o Muslimanima koja se u to vreme pojavila potekla je od Salima Ćerića. Značajnija je po godini (1968) štampanja i ulaska u javnost, nego po obradi teme. Poznat do tada kao aktivista oficijelne politike, Ćerić je pretendovao da svojom sintezom da naučno relevantan prilog socijalističkoj teoriji aktuelne nacionalne problematike. Knjiga je u prvom trenutku imala upadljivo širok publicitet, da bi ubrzo bila zaboravljena poput mnogih publikacija namenjenih masovnom ukusu. Građena na uskoj osnovi članaka i rasprava autora raznih naučnih pravaca, pozivajući se izuzetno retko na monografska dela i studije, zanemarujući totalno upotrebu primarnih istorijskih izvora, Ćerić se u obradi nacionalne problematike Muslimana srpsko-hrvatskog jezika držao marksističke šeme istorijskog razvitka društva od rodovskih zajednica, preko feudalizma i kapitalizma do društveno-ekonomske formacije socijalizma. Prema ovoj strukturi, sadržinu knjige podelio je na odgovarajuća poglavlja u kojima je prikazivao društveno-ekonomsko stanje u Bosni, da bi je završio Pogovorom o budućnosti Muslimana.

Umesto predmeta koji ga je motivisao, Ćerić je glavnu pažnju posvetio osvrtu na ekonomske karakteristike društvenih formacija, a posebno na pojavu, razvoj i značaj ideologija u opštem razvitku čovečanstva. Do pojave socijalizma glavne ideologije su hrišćanstvo i islam, koje su se razvile u feudalizmu, nose klasno obeležje i u službi su vladajućih klasa. Za Ćerića je karakteristično da ime Musliman nije upitno.

S tim u vezi on uopšte ne raspravlja. On ponavlja marksističku tezu da su religije iluzije i da u klasnim društvima služe vladajućim klasama kao sredstvo da održe svoj položaj. On prihvata da je „osnovna masa koja se islamizirala – bogumilska, stupila u novu fazu svog društvenog razvoja sa zajedničkim osećajem posebnosti izgrađenim u viševekovnoj borbi za iste društvene ciljeve“. Islamizirano stanovništvo opredelio je pozitivan odnos prema Turskoj, što nije spriečilo da su se Muslimani i Turci međusobno razlikovali, ali i često napadali. „Muslimani su sebe nazivali Turcima i Bošnjacima, a Turke Turkušama. Turci su, pak, domaće Muslimane normalno nazivali Bošnjacima, a pogrdno balijama.“ Naziv Bošnjak ili Bosanac postepeno se gubio kod autohtonog hrišćanskog stanovništva, dok su ga zadržali domaći Muslimani. Iako se u knjizi drži imena Musliman, Ćerić ne pridaje poseban značaj imenu naroda, jer po njemu bilo koji motiv može biti povod za prihvatanje i izbor narodnog imena. Kako po struci nije bio istoričar, Ćerić je sebi dozvoljavao da u zaključivanju bude komotan, jer je za njega bilo dovoljno što se obraćao Marksu, Engelsu, a naročito Lenjinu, da bi postigao potrebnu autoritativnost u svojim ocenama konkretnih aspekata predmetne materije. Koliko je daleko stajao od istorijske nauke pokazuje njegov Pogovor knjizi, u kome prognozira budućnost Muslimana koja je uslovljena razvojem socijalističkih društvenih odnosa u Jugoslaviji. Ovi procesi će, po njemu, dovesti do stapanja među jugoslavenskim narodima, a Muslimani će ove transformacije doživljavati najbrže jer su „najizmješaniji“ sa drugim narodima. Od progresivnih Muslimana Ćerić očekuje da će podržati ove procese. 

Obraćajući se čitaocima, Ćerić je definisao cilj svoje knjige koja je imala da objasni ko su i šta su Muslimani srpskohrvatskog jezika i kakva je budućnost njihove osobenosti. Nastala nezavisno od projekta autorskog tima Fakulteta političkih nauka u Sarajevu, Ćerićeva knjiga je na svoj način svedočanstvo o realnim tendencijama i kretanjima u sferi nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini krajem ’60-tih i početkom ’70-tih godina, kada se u široj i naučnoj javnosti isticala problematika traženja i definisanja nacionalne posebnosti BiH Muslimana. Nasuprot upornom i predanom nastojanju Hadžijahića, teza o „muslimanskoj naciji“ pokazala se kao vannaučna tvorevina, koja je bila u funkciji politike da bi svog promotora predstavila kao oficijelnog istoričara.

Neosporno akribični istraživač i znalac istorijskih činjenica, dr. Muhamed Hadžijahić je pre Drugog svetskog rata i u toku okupacije vatreno propagirao nacionalnu opredeljenost Muslimana, da bi u socijalističkom poretku predano argumentovao komunističku tezu o „muslimanskoj naciji“. Politika je uvek znala da nađe i upotrebi istoričare, kao što je među istoričarima uvek bilo autora koji su svoje znanje stavljali u funkciju date politike. To političke sisteme nije moglo učiniti postojanim, a istoriografiji je nanosilo neprocenjive štete. U stvarnosti, muslimani Bosne i Hercegovine su nastavili sebe posmatrati i razumeti isključivo kroz religiju – kroz Islam, i upravo na tom mestu i počinju svi problemi potrebe da se formuliše vlastito nacionalno iskustvo i identitet te da se ono nedvosmisleno artikuliše u neislamskom okruženju. Tek to je bila nemoguća misija.

Izvor: Fond Strateške Kulture