Autor: Dževad Galijašević

Povratak Islamskog Emirata Avganistan

Naslovna / Politika i društvo / Povratak Islamskog Emirata Avganistan

Kategorija: Politika i društvo / Objavljeno: 18/08/2021, 08:12

Prema Frensisu Fukujami, kraj Hladnog rata ostavio je gomilu propalih i oslabljenih država od Balkana do Kavkaza, Bliskog istoka, Centralne i Južne Azije. Slabe i propadajuće države izazivaju humanitarne katastrofe, uzrokuju masovne imigracione talase, napadaju susede i skrivaju teroriste. U takve države Fukujama ubraja: BiH, Kosovo, Avganistan i Irak.[1] Skrivajući svoje geopolitičke interese i ciljeve iza priče o novom geopolitičkom i bezbednosnom poretku, svakako i borbi protiv terorizma i uništenja Al kaide, SAD su, po proverenoj matrici, u celom svetu, pokrenule lanac bezakonja, kršenja ljudskih prava, razaranja i (u)kidanja nacionalnih država, uništavanja monetarne suverenosti.

Istovremeno, doktrina „preuzimanja“, koja je osmišljena kao odgovor na napade 2001. godine, brzo je proširena tako da obuhvati Irak i druge takozvane „odmetničke države“ koje su pretile razvojem oružja za masovno uništenje. Svakako, preventivno delovanje je potpuno opravdano u odnosu na teroriste bez državljanstva koji drže takvo oružje, ali baš na ovom planu američka politika doživela je neuspeh. Ona nije uništila Al kaidu, kako tvrdi predsednik Bajden, ta politika je prigrlila ovu terorističku organizaciju, iskoristila je protiv režima u Damasku i protiv Islamske države ISIL, i nagradila je poklonjenim regionom Idliba, delovima Dere i na Golanskoj visoravni.

Brojnost i uticaj vojnih formacija Al kaide poput: Džabhat un Nusra i široke koalicije Hajat Tahrir el Šam te jačanje i zaštita lažnih nevladinih i humanitarnih organizacija u BiH, omogućilo je jačanje ove organizacije. Dolazak talibana na vlast u Avganistanu i američka ostavština u vidu sofisticiranog oružja ojačaće radikalni islamizam i terorističke organizacije u islamskim zemljama jednako kao i vodeću ulogu Al kaide. Svakako, postoji i namera da se Al kaida uvede u parlamente i vlade, da legalizuje svoje političko delovanje po ugledu na Fatah, Hamas i Hezbolah.

Realizacija dogovora iz Dohe

Svakako su troškovi sprovođenja američke politike u Avganistanu bili jedan od razloga povlačenja – bili su previsoki i prelazili hiljadu milijardi dolara.

SAD su bile zabrinute i globalnom reakcijom na iskazivanje vojno-političke i hegemonističke moći. Način na koji je američka vlada nastupala i bez odobrenja Saveta bezbednosti UN-a ili NATO-a nastajala je iz uverenja da će američka moć biti legitimisana uspešnom upotrebom. To je bio obrazac za mnoge američke inicijative tokom Hladnog rata, a na Balkanu tokom 1990-ih; tada je to bilo poznato kao „vođstvo“, a ne „unilateralizam“. Naravno, vidljivo je da su Amerikanci precenjivali efikasnosti konvencionalne vojne moći u suočavanju sa slabim državama i efikasno umreženim transnacionalnim organizacijama koje karakterišu međunarodnu politiku u tom regionu.

„Avganistanski model“ i matrica nužne intervencije zbog zaštite „šireg interesa“ u javnosti su opravdavali argumente sile, uzdignute iznad argumenta prava. Đavolsko istrajavanje na politici koja je i u početku predstavljala grešku obeležilo je američko prisustvo u Avganistanu. I danas, kada Amerikanci napuštaju Avganistan, pitanje je isto: postoji li, uopšte, užas u Africi i Aziji, Balkanu ili na Bliskom istoku, a za koji upravo Amerika, kao predvodnik „Zapada“, nije odgovorna?

Svi američki predsednici koji su pre dolaska na vlast propovedali nadu, čuvali su vojno-industrijski kompleks u najvećoj kondiciji, prodavali su oružje za masovno uništenje ljudi i imovine diktatorskim, nedemokratskim, neljudskim, najrepresivnijim režimima na svetu. Amerika je bombardovala desetine zemalja, dok je preduzimala ili podržavala druge destabilišuće vojne akcije širom Bliskog istoka. Istovremeno, razarala je u kontinuitetu Avganistan i uprkos često puta najavljenom „kraju“ rata u toj zemlji značajno američko vojno prisustvo ostalo je dvadeset godina da predstavlja najveću pretnju miru u celom regionu. Raketni projektili, ispaljeni sa zemlje ili iz vazduha, iz aviona, helikoptera ili bespilotnih letelica, aktivno su ubijali civile Avganistana. Kršenje međunarodnog prava postalo je pravilo američke spoljne politike uz stalna nastojanja da ulogu Ujedinjenih nacija zamijeni NATO, te da ulogu NATO-a preuzmu SAD, pa da je povremeno dodele Britaniji, a ponekad Nemačkoj. Ipak, posle dvadeset godina okupacije i razaranja, prividno navrat-nanos, Amerikanci odlaze iz Avganistana.

*Američki vojnici neposredno po sletanju aviona iz Avganistana na aerodrom u Njujorku, 10. decembar 2020. – Foto: John Moore/Getty Images*

Ipak, način na koji se povlače baš kao i način na koji talibani preuzimaju vlast u Avganistanu, gotovo bez borbe, svedoči da jedino američki partneri, koji su pod okriljem NATO trupa „nešto bezbednosno i odbrambeno“ radili u toj zemlji, ne znaju šta se tačno dešava. A dešava se realizacija dogovora Trampove administracije i talibana iz Dohe.[2]

U suštini, taj sporazum, postignut u decembru 2020. godine, u formalnom smislu jeste sporazum između proameričke vlade u Kabulu i talibana postignut nakon višemesečnih pregovora, i deklarativno je zamišljao drugačiji scenario „nacionalnog pomrenja“ i okončanja rata. Najvažnija tekovina ovog sporazumevanja za Amerikance bila je kupovina mira za sebe i svoje građane, bezbednosne garancije u zemlji i svetu. I, naravno, talibani su shvatili poruku, pa su odlučno ušli u Kabul.

Praktični rezultat ovih pregovora je evidentan[3]: talibani dobijaju svu vlast u Avganistanu, gotovo bez borbe i bez velikih žrtava. Ali to nije bilo sve: talibani garantuju „mir sa SAD“, a zauzvrat dodatno dobijaju ukidanje sankcija i mogućnost da upravljaju obnovom zemlje, te da kroz taj proces izgrade finansijski monopol i stvore nove, poslovne elite u zemlji iz svojih redova. Praktično – i to je sada očigledno – talibani su zahtevali i dobili kraj strane okupacije i ukidanje svih sankcija.

Loša geopolitička procena

Tokom ovog rata, koji su Amerikanci pokrenuli posle 11. septembra 2001. godine, izginulo je oko milion Avganistanaca, uglavnom civila, i oko 10.000 američkih vojnika, mada će ove brojke biti značajno umanjene zahvaljujući podacima o velikom broju ranjenih, čija naknadna smrt nije deo statistike smrtnosti. Prema podacma UN-a, najmanje trideset civila je ubijeno ili ranjeno u posljednja tri meseca prošle godine, dok su trajali pregovori i postignut sporazum. Činjenica je da se američka invazija uopšte nije obazirala na nasleđe avganistanskog građanskog rata koji je počeo još 1978. godine, ali nije ni izvršila procenu geopolitičkog prostora i avganistanskog okruženja, kao otežavajućeg elementa u ratu.

Avganistan je kontinentalna država, bez izlaza na more. Na zapadu se graniči s Iranom, na severu s Turkmenistanom, Uzbekistanom i Tadžikistanom, na krajnjem istoku s Kinom, a na istoku i jugu s Pakistanom. Kao i u slučaju američke vojne intervencije u Iraku i intervencija u Avganistanu imala je kao glavni cilj strateško delovanje vezano za Iran i stvaranje uslova za napad na njega sa više strana: iz Iraka, Avganistana i Persijskog zaliva. Posle rušenja Sadama Huseina i sunitske vlade u Bagdadu „Amerikanci su otkrili“ da više od dve trećine stanovnika Iraka čine šiiti odani Iranu. Mogućnost napada na Iran, sa šiitskom vladom u Bagdadu, od početka je bila nemoguća misija.

Isti slučaj loše geopolitičke procene desio se na primeru Avganistana.

Činjenica da je najvećom dužinom granice vezan za nuklearnu silu Pakistan, čije službe su 1994. godine formirale „Talibanski pokret“ i podržavale ga sve vreme, uglavnom je bila potcenjena. Praktično je Pakistan, koristeći talibane, vodio stvarni rat protiv američke okupacije i u njemu pobedio, a istovremeno uspio da sačuva i partnerstvo sa SAD.

Svakako, i široki granični pojas prema ruskoj geopolitičkoj sferi (Uzbekistan, Tadžikistan i Turkmenistan), uz podatak da Tadžika ima nešto više u Avganistanu nego u matičnoj državi, Tadžikistanu, i da čine 27 odsto stanovništva Avganistana, omogućavalo je Rusiji da ne bude pasivni posmatrač sukoba ili procesa u svom okruženju, i da uz početnu podršku američkoj okupaciji zaštiti svoje interese. Na kraju i da na vreme uspostavi komunikaciju i određenu saradnju sa talibanima.

Ne treba zanemariti ni granicu sa regionalno moćnim i zainteresovanim Iranom, koji se još pre desetak godina aktivno uključio u rat saradnjom sa talibanskim vođama. Svakako je važan i uski granični pojas između Tadžikistana i Pakistana koji povezuje Avganistan sa Kinom, stvarajući velikoj i moćnoj supersili mogućnost da projektuje svoj „Put svile“ kraćim putem preko Avganistana.

Kineski državni savetnik i ministar spoljnih poslova Vang Ji tokom sastanka sa mulom Abdulom Ganijem Baradarom, političkim liderom avganistanskih talibana, Tjanđin, 28. jul 2021. – Foto: Li Ran/Xinhua via Reuters

Sve je prosto govorilo da rat u tom okruženju Amerikanci ne mogu dobiti.

I taj zgusnuti kalendar američkih operacija i aktivnosti u vezi sa Avganistanom govori koliko je to pitanje bitno i koliko je potcenjena uloga Pakistana u ovom ratu. Podataka radi:

– Godine 2010. u Pakistanu je CIA „uhapsila“, tj. zarobila Abdula Ganija Baradara, zamenika glavnog vođe Mudžahedinske šure i talibanskog vođe mule Muhameda Omara.[4] Baradar je u američkim zatvorima ostao do 2018. godine, kada praktično on pokreće pregovore u Dohi.[5]
– Godine 2011. u Pakistanu je američka vlada organizovala ubistvo Osame bin Ladena, ključnog saradnika talibana, šefa Al kaide.[6]
– Godine 2013. u bolnici u Pakistanu umire otrovani vođa svih mudžahedina i talibana, mula Muhamed Omar.[7]
– Godine 2016. u Pakistanu, u blizini granice sa Avganistanom, ubijen je mula Mohamed Ahtar Mansur, naslednik mule Omara.[8] Ovaj događaj zvanični nemački mediji interpretiraće kao unutrašnji sukob i obračun u vrhu talibanskog pokreta.[9]
– Godine 2018. oslobođen je mula Abdul Gani Baradar i postaje deo pregovaračkog procesa u Dohi, koji je vodio glavni pregovarač talibana Šer Mohamed Abas Stanikzai.

Mulu Mansura je nakon pogibije zamenio Mavlavi Hibatula Akundžada, koji je i danas na čelu talibana. Poznat kao „vođa vernika“, islamski pravni stručnjak vrhovni je talibanski vođa koji odlučuje o političkim, verskim i vojnim pitanjima grupe. Njegovi saradnici u vođenju pokreta su: mula Mohamed Jakub, sin osnivača talibana mule Omara, koji nadzire vojne operacije grupe, a prema izveštajima lokalnih medija nalazi se u Avganistanu. Bio je predložen za glavnog vođu nakon sukoba različitih frakcija unutar talibana. No, stavio je Akundžadu ispred sebe jer je smatrao da mu nedostaje iskustva na bojnom polju i da je premlad, rekao je talibanski komandant na sastanku na kojem je izabran Mansurov naslednik.

Tu je i Siradžudin Hakani, sin istaknutog komandanta mudžahedina Džalaludina Hakanija, i on vodi Hakani mrežu, slabo organizovanu grupu koja nadgleda finansijsku i vojnu imovinu talibana preko pakistansko-avganistanske granice.

Jedan od suosnivača talibana je i mula Abdul Gani Baradar, koji sada vodi političko odeljenje talibana i deo je pregovaračkog tima grupe u Dohi. Baradar je, prema izveštajima, bio jedan od jedan od komandanata kojem je mula Omar najviše verovao.

Praktično se ta mala grupa lidera uhvatila ukoštac sa najvećom svetskom silom SAD i najsnažnijom vojno-političkom organizacijom u istoriji ljudskog roda, kakav je NATO savez. Ali američka procena prilika i uslova ratovanja bila je očigledno neadekvatna i prilično površna.

*Povlačenje američke vojske iz Avganistana (ilustracija) – Foto: : AP Photo/Sidiqullah Khan/Verified UGC via AP*

Hronologija tragedije

Istina je da će u razmatranju opštih prilika, koje prethode ulasku Sjedinjenih Američkih Država u živi pesak avganistanskog bezizlaza, svi analitičari krenuti od 1979. godine, kada SSSR pokreće invaziju na Avganistan nakon sukoba koji su ipak započeli nešto ranije, državnim udarima – prvo Mohameda Dauda Kana 1973. godine, a kasnije i komunističke Narodne demokratske partije Avganistana u Saur revoluciji, u aprilu 1978. godine, što je događaj koji se uzima kao početak građanskog rata u Avganistanu.

Veliki unutrašnji problemi, koji su bili evidentni, manifestovali su se žestokim sukobom komunističkih ideologija i struktura sa islamističkim. Zbog frakcionaštva Partije i sve slabijeg uticaja na terenu SSSR se odlučuje na invaziju kojom bi se učvrstilo „Parčam“ krilo Partije, pod vođstvom Babraka Karmala. Porast nezadovoljstva radom Partije privlačio je neistomišljenike u sve jače islamističke pokrete.

SSSR se na Božić 1979. godine odlučuje na riskantnu vojnu intervenciju, čiji će obim stalno rasti zbog nemogućnosti uspostavljanja mira u zemlji. Nakon međunarodnih pritisaka, učestalih napada mudžahedina (treniranih od strane SAD) te gubitka od oko 15.000 vojnika, SSSR se povlači deset godina kasnije, 1989. godine. Nakon sovjetskog povlačenja mudžahedini ruše s vlasti avganistanskog komunističkog predednika Nadžibulaha i osvajaju Kabul. Uz određene kompromise, vođe mudžahedina, Uzbekistanac Abdul Rašid Dostum i Tadžikistanac Ahmad Šah Masud, 1992. godine postavljaju Burhanudina Rabanija za predsednika zemlje.

I praktično nakon toga, 1994. godine, na društvenoj i vojno-političkoj sceni pojavljuju se talibani, dotad nepoznata frakcija mudžahedina koja sebe identifikuje kao „verske učenike“. Oni ubrzo započinju svoje širenje iz susednog Pakistana u smeru Kabula čime se nastavlja avganistanski građanski rat. Talibani, što znači „studenti“ na paštunskom jeziku, bili su odlučni u sprovođenju šerijata. Organizovali su javna pogubljenja osuđenih za ubistvo ili preljubu i amputacije ruku za sve proglašene krivim za krađu. Muškarci su morali da puštaju bradu, a žene da nose burku koja pokriva celo telo.

Zahvaljujući sukobu između samih bivših antisovjetskih mudžahedina, talibani osvajaju Kabul u septembru 1996. godine. Rabani, Masud i Dostum povlače se na sever u tzv. Severni savez, protivtalibanski savez etničkih Uzbeka, Tadžika i Hazara. Nastavkom talibanske ofanzive ovom savezu je krajem 1990-ih ostao samo mali, severni dio Avganistana. Dana 9. septembra 2001. protalibanski bombaši samoubice ubijaju vođu Severnog saveza Ahmada Šaha Masuda, dok su dva dana kasnije počinjeni napadi na SAD, 11. septembra.

Sjedinjene Američke Države 7. oktobra 2001. godine, kao odgovor na terorističke napade od 11. septembra, pokreću tzv. Rat protiv terorizma, vazdušnim udarima na ciljeve talibanskog režima i logore za obuku Al kaide, globalne terorističke mreže pod vođstvom Osame bin Ladena. Uz pomoć još uvek prisutnog Severnog saveza, Amerikanci uspevaju srušiti talibanski režim i isterati većinu vodećih ekstremista iz zemlje. Preživeli talibani i ekstremisti beže u planine na jugu zemlje i pokreću gerilski rat.

Nakon talibanskog povlačenja u gerilu država dolazi pod okupaciju SAD i međunarodnih snaga ISAF-a. Bilo je mnogo napada talibana na Kabul, a u septembru 2012. godine izvršili su akciju na NATO kamp „Bastion“. Pod pritiskom, Amerikanci uključuju članove Severnog saveza u novu avganistansku vojsku, a novi predsednik postaje Hamid Karzai, nebitni komercijalni direktor jedne naftne kompanije u Teksasu, u čijem vlasništvu učestvuje i američki predsednik Džordž Buš.

Nakon svrgavanja sa vlasti, talibani su nastavili gerliski rat protiv vlade koju podržava Zapad i snage predvođene SAD. Razgovori sa SAD započeli su 2018. godine, a u februaru 2020. godine postignut je mirovni sporazum kojim SAD prihvataju obavezu da povuku trupe u zamenu za vlastitu bezbednost. I ta priča se konačno završila opasnom paralelom iz devedesetih godina, kada su najvažnije avganistanske vođe i veterani rata krenuli put Balkana i došli u Bosnu.

*Avganistanci u blizini američkog transportnog aviona na aerodromu u Kabulu, 16. avgust 2021. – Foto: AP Photo/Shekib Rahmani*

Pohod na Evropu

Poznati „oslobodilac Kabula“, „Riđobradi“, Šejh Abdel Aziz „Barbarosa“ dolazi u Travnik i Zenicu, i organizuje prve mudžahedinske jedinice (Odred El mudžahidin, Zubejrovu grupu, Grupu iz Rubea, te Londonsku, Alžirsku i Egipatsku grupu) uz pomoć tadašnjeg travničkog muftije Nusreta ef. Abdibegovića koji je i danas vrlo uticajan u Islamskoj zajednici BiH i nalazi se na novoj dužnosti muftije banjalučkog. Hiljade avganistanskih veterana dobilo je državljanstvo BiH, a jedan od najuticajnijh ratnika iz rata protiv vojske Sovjetskog Saveza, rođeni Pakistanac, Halid Šeik Muhamed, postaće državljanin BiH i glavni organizator napada na Sjedinjene Američke Države 11. septembra.

Nakon što je uhapšen u Pakistanu, u februaru 2002. godine, prebačen je u vojnu bazu Gvantanamo, gde se još uvek nalazi. Ono što podseća na to vreme vezano za zaustavljanje rata u Avganistanu jeste i činjenica da od prošle godine, u ogromnom broju, stižu u BiH Avganistanci i Pakistanci, i da se već sada pominje broj od 12.000 bivših vojnika. Istovremeno se najavljuje dolazak 5.000 Avganistanaca na Kosovo, te raspoređivanje u Makedoniji, Albaniji i Turskoj, što mora izazivati zabrinutost.

Vreme je da se pogleda istini u oči: to što su Amerikanci pre dvadeset godina umarširali besno i nepromišljeno ipak ne znači da sada „beže kući“ bez ozbiljnog plana i strateških procena. Ti planovi i procene su bili vidljivi još prošle godine, dok su trajali pregovori u Kataru/Dohi, ali i dok su se vodili tajni, bilateralni pregovori između američke vlade i Vlade Pakistana, kao glavnog pokrovitelja talibanskog pokreta. Prividno izbeglički talas Avganistanaca i Pakistsnaca, talibana i džihadista Islamske države i Al kaide, krenuo je prema Evropi.

Očito je Evropa mesto i front na kome će psi avganistanskog rata nastaviti svoj džihadistički pohod. Razmeštanje američkih „lojalista“ već sada je javna politika Bajdenove administracije. Izjava odlazeće Angele Merkel, puna besa i razočarenja, uzrokovana je odsustvom pravovremenih informacija i činjenicom da Evropska unija nema formiran jedinstven odbrambeni i bezbednosni sistem kako bi se ozbiljno suprotstavila budućem udaru na mir, živote i imovinu svojih građana.

Zato je dogovor imperijalne sile u opadanju, kao sto su SAD, sa radikalnim islamističkim grupama, organizacijama i državama višestruko opasan i upozoravajući. To nije prvi put, ali može biti krvava noćna mora za celi evropski kontinent i sve građane Evropske unije i Balkana, koji se kroz ideju „mini-Šengena“ „otvara“ prema jugu, u političkom predsoblju, bez ozbiljnijih izgleda da bude dio Unije evropskih zemalja i naroda.

Postavlja se logično pitanje: da li Avganistan predstavlja kraj američkog intervencionizma ili je tek najava novih akcija po već stvorenim planovima očuvanja američke moći i uticaja u svijetu?

Odgovor je jasan – „duboka država“ u SAD se ne predaje.

___________________________________________________________________________________________________