Putevi srpskog ujedinjenja

Etnička i kulturna srodnost jugoslovenskih naroda nije bila dovoljna da trajno ubedi narode bivše Jugoslavije da treba da žive zajedno. Kao ni komunističko zasnivanje jedinstva na zajedničkoj borbi protiv okupatora i klasno-socijalnoj koncepciji jugoslovenstva, po kojoj je ono, rečima Ibrahima Bakića, bilo pre svega „artikulacija klasnih i nacionalnih interesa radničke klase na prostoru jugoslovenske višenacionalne zajednice“, iz čega je proizilazilo da osnovna dimenzija njegovog određenja nije „ni nacionalna niti nadnacionalna“, već – rekosmo – klasno-socijalna.

Predstojeće oslobođenje i ujedinjenje srpskog naroda takođe može počivati na različitim idejama o jedinstvu, odnosno njegovim kulturno-ideološkim osnovama. Etatistička nacionalna opcija mogla bi se podeliti na unitarističku i federalističku, odnosno ideju o jedinstvenoj državi srpskog naroda i ideju o institucionalnom jedinstvu srpskih zemalja na osnovama čvršćeg ili labavijeg jedinstva „srpskih zemalja“ na federalističkim osnovama.

Druga ideja bi jedinstvo zasnivala pre na etničkim i kulturnim osnovama, ne prejudicirajući institucionalna rešenja na državnom nivou, već pre na čvršćem povezivanju Srba na prostoru Balkana i jačanje njihove svesti o jedinstvu.

Ideja „skraćenog jugoslovenstva“ nazirala bi se na antikolonijalnoj i slobodarskoj svesti i zajedničkom istorijskom iskustvu, koje kulturnu i etničku srodnost ne bi stavljala na prvo mesto, dok bi civilizacijska ideja ujedinjenja podrazumevala svest o zajedničkoj pripadnosti romejskom kulturno-civilizacijskom nasleđu, gde bi aspekt religijske pripadnosti imao noseću ulogu.

Kako god bilo, u konstituisanju ideje oslobođenja i ujedinjenja srpskog naroda svakako bi se moralo računati na antikolonijalnu svest i iskustvo, kulturu pamćenja na zajednička stradanja, kao i na kulturno-civilizacijske korene, ali odricanje od državotvornosti i nacionalnog identiteta svakako ne bi bio dobar put.

Uloga kulture u stvaranju te ideje mora biti ključna, jer ona nije samo jezik i nasleđe, već i stvaralaštvo koje srpskom nacionalnom buđenju mora da prida karakter emancipatorskog projekta, istinskog oslobođenja naroda od strane dominacije, socijalno-ekonomske podvlašćenosti i kulturne marginalizacije.

Valja se čuvati bilo anacionalne bilo inter-civilizacijske („između Istoka i Zapada“) amorfizacije i relativizacije  našeg kulturnog i nacionalnog identiteta, ali i sve prisutnijih nastojanja da se naša nacionalna zajednica izgradi kao lokalni poligon za bogaćenje vladajućih klasa, kako bi buđenjem nacionalizama neprijatelj postigao iste one ciljeve koje je već dobrano dostigao podrškom „anacionalnim“ krugovima.

Ali kako reče Slobodan Antonić, malim narodima je nacionalizam često još jedino oružje koje imaju. Samo ga treba osmisliti tako da se u nekom trenutku ne okrene protiv naroda kome je pre toga doneo slobodu, ili u svom agresivnom i revanšističkom vidu prema narodima u okruženju. Bezbednosti i razvoja svakako neće biti bez snažnog otpora, ali i bez saradnje sa svima sa kojima se može sarađivati.

Jer sve je to ono „zemaljsko od malena carstvo“. A Srbi su se drugom zavetovali.

Izvor: Stanje stvari