Stogodišnjica svesrpske božićne žrtve na Mojkovcu

U uslovima duhovnog i fizičkog ropstva u kome se danas našao obezglavljeni i izdani srpski narod, podsećanje na zavetne podvige predaka podiže potomke iz stanja ropskog ništavila i vraća ih sa bezalternativnog EU-bespuća na put koji vodi ka Smislu. Tek iz ropske perspektive postaje jasnije zašto je krv mučenika prolivena na oltaru Otadžbine klica novog života i zalog Vaskrsenja. Zato danas, sto godina posle, novovekovna kosovska, svetolazarevska žrtva mojkovačkih div-junaka („Krv se proli i Kosovo stvori”, kaže pesnik i svedok Mojkovačkog martirijuma – Radovan Bećirović) deluje sjajnije i vrednije nego što je to bila u hladnim i krvavim božićnim danima 1915. godine (datumi su u tekstu dati po julijanskom kalendaru). Jer u vremenu u kome se ponekad i zatočnicima Zaveta čine nepremostivi rovovi bratskih izdaja i omraza, sećanje na samožrtveni čin junaka sa Mojkovca 1915. duhovno snaži, povezujući pokidanu istorijsku svest i zaceljujući duboke bratske rane.

Tek u svetlu Mojkovačke bitke može da se shvati puni smisao događaja iz leta 1914. i jeseni 1918. godine. Jer, kako reče kći komandanta slavne Sandžačke vojske, serdara Janka Vukotića, Vasilija, „da nije bilo krvavog Božića na Mojkovcu, ne bi bilo ni Vaskrsa na Kajmakčalanu”. Pošto je ključ razumevanja Mojkovačke bitke u smislu, a ne u faktima, ona je prvo ušla, kako reče vladika budimljansko-nikšićki Joanikije, „u stihove koji se pjevaju, a tek onda su, potom, istoričali obratili punu pažnju na Mojkovačku bitku”.

Bitka, koja je u istoriji poznata kao Mojkovačka, završni je čin jednogodišnjih borbi Sandžačke vojske. Preciznije, Mojkovačkom bitkom Sandžačka vojska je u potpunosti ostvarila ratni cilj zbog kojeg je ova operativna grupa i formirana. Naime, 25. avgusta 1914. godine Vrhovna komanda Vojske Crne Gore objedinila je pod zajedničkom komandom Sandžačke vojske jedinice brojnosti 26.380 vojnika, sa 54 topa i 39 mitraljeza. Pod komandom najsposobnijeg crnogorskog oficira Janka Vukotića, već proslavljenog 1912. „suvorovskim” pohodom preko planine Bogićevice i oslobađanjem drevne Pećke patrijaršije i Dečana, našlo se više od polovine raspoloživih oružanih snaga Kraljevine Crne Gore. Ovaj broj je odgovarao ratnom zadatku, koji je definisan u proklamaciji Vlade Crne Gore od 28. jula 1914: ,,Austrougarska je na podne Srbiji objavila rat. Naša hrabra vojska nalazi se već duž granica, spremna da izvrši slavnu i svetu dužnost kakvu još nikada imala nije od kako je Crne Gore, od kako je srpskog naroda. Srbija  i Crna Gora sačinjavaju jedan isti front prema zajedničkom neprijatelju. One u ovim najtežim danima za srpsko pleme dijele istu sudbinu”. Još jasnije je ratni zadatak Sandžačke vojske određen u pismu koje je sudbonosnih letnjih dana 1914. godine Narodna skupština Kraljevine Crne Gore uputila Narodnoj skupštini Kraljevine Srbije: ,,Narodna skupština Crne Gore, sazvana u ovim sudbonosnim časovima za cio srpski narod – pozdravlja svoju dragu braću i preko njih cio srpski narod bratske Kraljevine i  uvjerava ih da je svaka duša u Crnoj Gori sada kao ikad gotova prinijeti i potonju kap krvi na žrtvenik srpske slobode i nezavisnosti, koju divlja i nenasita Austrija hoće da nam oduzme”.

Shodno ovim političkim proklamacijama, pri osnivanju Sandžačka vojska Crne Gore je dobila ratni zadatak da u koordinisanoj akciji sa borcima Užičkog odreda vojske Kraljevine Srbije izvrši udar po austro-ugarskom boku na gornjem toku Drine i time za sebe veže što više austrugarskih jedinica. Prvobitni cilj je bio da se oslabi centralni deo austrougarskog fronta prema Srbiji na donjoj Drini i Savi. Istovremeno, trebalo je privući na sebe što jače vojne snage Austro-Ugarske, kako bi ona bila oslabljena na frontu prema Rusiji.

Jednom rečju, ratni ciljevi zbog kojih je u avgustu 1914. obrazovana Sandžačka vojska proisticali su iz nepomućene istorijske i nacionalne svesti srpske Sparte, koja je 5. avgusta 1914. jezgrovito iskazana u crnogorskoj noti uručenoj austrougarskom poslaniku na Cetinju o prekidu diplomatskih odnosa: ,,Crna Gora spojena sa Srbijom jakim vezama jedne iste krvi i privržena Rusiji nesalomljivim vezama vijekovne zahvalnosti… prinuđena je da izjavi da ne može ostati neutralna u toj borbi i da se mora takođe latit oružja radi učešća u odbrani slobode srpskog naroda”.

Ispunjavajući svoj ratni zadatak, jedinice Sandžačke vojske su u septembru 1914. godine  prešle Drinu, oslobađaju od austrougarske vojske Goražde i nastavljajući preko Rogatice i Glasinca svoje nastupanje ka srpskom Sarajevu. Od 9. do 10. oktobra 1914. jedinice crnogorske vojske su vodile žestoku borbu protiv austrougarske vojske na Glasinačkom polju ispod Romanije. Tokom najvećeg dela 1915. godine, sve do 5. oktobra, na ratištu koje su držale vojske dve srpske kraljevine vladalo je zatišje. U tom periodu Sandžačka vojska je zajedno sa Užičkim odredom držala front na Drini, od Šćepan polja do Višegrada.

Tek kada je 5. oktobra 1915. godine započela združena nemačka, austrougarska i bugarska ofanziva na Srbiju, pod komandom feldmaršala Makenzena, Sandžačka vojska i njen komandant Janko Vukotić stupili su na završnu deonicu golgotskog puta koji je Kraljevina Crna Gora sa bratskom Kraljevinom Srbijom izabrala u julu 1914. Zavetni samožrtveni zadatak koji su početkom oktobra 1915. na Savi svesno izvršavale jedinice majora Gavrilovića, „žrtvovane za čast Beograda i Otadžbine”, od 22. oktobra 1915. preuzeće na sebe Vukotićevi borci na Drini. Upravo onako kako je Janko Vukotić u julu 1914. u svojstvu predsednika Vlade Crne Gore klicao u Narodnoj skupštini: ,,zagrljene Lovćen i Avalu, štititi ruski narod i njen plemeniti i moćni car”. Naime, 22. oktobra 1915. dogodila se ključna promena na zajedničkom frontu vojski Srbije i Crne Gore, jer su tog dana bugarske trupe su zauzele Skoplje i time onemogućile srpsku vojsku da se povuče preko pogodnog terena vardarske doline u Grčku. Istog dana, drugi srpski neprijatelj, austrougarska 62. divizija otpočinje sa napadom u rejonu Višegrada, otpočinjući sa forsiranjem Drine. Jedinice Sandžačke vojske ukopale su se na desnoj obali Lima, u području Ruda i  Priboja, kako bi  napale leđa austrougarske 62. divizije, koja je nastupala pravcem Višegrad – Užice. U poslednjim danima meseca oktobra postala je presudna odbrana pravca  Priboj – Nova Varoš – Novi Pazar, jer bi proboj ove linije postao koban za vojsku Kraljevine Srbije. Naime, 31. oktobra načelnih Vrhovne komande, vojvoda Radomir Putnik, donosi u Kragujevcu odluku da se u poslednjem momentu izvrši povlačenje Prve armije pravcem Kraljevo – Raška. Glavni udar austrougarske vojske trebao je da primi Kosovski odred Sandžačke vojske formiran od Gornjo-vasojevićke brigade, pod komandom Luke Gojnića. Ove ratne događaje Hadži-Radovan Bećirović Trebješki verno opisuje stihovima:

„No kad Švabe prebrodiše Drinu,
I Višegrad šćahu da razminu,
Dočeka ih Gojiniću Luka
Krdisa im polovinu puka.
S njim Sandžačka Prva divizija
Od regruta i od Sandžaklija
I od Kuča i Bratonožića,
Izviđački odred Zrnovića;
Ta je sila na Višegrad bila
Pod komandom Matanović Mila.
Do Rudoga i grada Priboja
Stopu zemlje ne dadu bez boja.”

Tako se crnogorska Sandžačka vojska, ojačana oficirima i topovima Vojske Kraljevine Srbije („Da komandant bude baterije, Mladenović iz zemlje Srbije”), našla u situaciji da postane poslednja odbrana desnog boka koja će omogućiti vojsci, kralju, Vladi, Skupštini, jednom rečju državi Srbiji, da u egzodusu preko metohijskih, crnogorskih i albanskih vrleti sačuva klicu srpske slobode i državnosti.

„Crnogorci grad Mojkovac brane.
Ne brane ga da se njime spase,
No da silu dočekaju na se,
Koja šćaše Srbe da preteče
Da im živa oka ne uteče,
Da naprave strašnu kosturnicu,
U Rugovu, tvrdu kačanicu.
Sad nek čuju koji čuti žele
Srpske gusle šta o tome vele.
Serdar Janko kad odstupi s Drine,
Pred velikom silom osovine,
On za sobom krvav trag ostavlja,
I centralne sile zaustavlja”.

Posle napuštanja Užica 2. novembra, a u cilju sprečavanja daljeg prodora neprijatelja ka Sjenici i Novom Pazaru, komandant Sandžačke vojske formira posebnu jedinicu za zaštitu pravca Ivanjica – Javor – Sjenica. Reč je o Javorskom odredu pod komandom Petra Martinovića, načelnika štaba Sandžačke vojske. O herojskim borbama koje je pri postepenom planskom povlačenju vodila crnogorska Sandžačka vojska, značajno usporavajući napredovanje neuporedivo brojnijeg i opremljenijeg neprijatelja, pesnik veli:

„A za bitke kod Kokina Broda
Pričaće se dokle je naroda,
Za krv ljudsku koja se potroši
Na vratima od Nove Varoši.
Mićunović Jovan s Lovćencima
Otpor daje Švabi i Njemcima.
Ponovi se stara istorija
Na šancima Crnoga Đorđija”.

Posle 55 dana borbi i povlačenja drevnim ustaničkim putevima vožda Karađorđa i izaslanika Svetog Petra Cetinjskog, vojvode Jovana Šibalije, uz omogućavanje Srbijinoj Prvoj armiji da se povuče pravcem Kraljevo – Raška – Peć – Čakor – Andrijevica- Mateševo – Podgorica –  Skadar, jedinice Sandžačke vojske našle su se 14, 15. i 16. decembra na liniji Čakor – Turjak – Berane – Mojkovac – reka Tara. Pesnik Bećirović peva:

„Onda reče serdar Vukotiću:
Dragi brate vojvoda Lakiću,
Srpska vojska odstupa od Peći
Kami majci da mogu uteći,
Pred njima su planine i klanci
Na oružje ustali Kačaci.
Tu Čakorski odred neka čeka,
Jer se Keveš general zareka
U Rugovu Srbe da preteče.
Kao što se u Beču zareče.
Brante Čakor i Mokru planinu
Srbijanske trupe dok razminu.
To su naša braća najmilija
Mi smo Srbi jedna familija.
I po vjeri i po narodnosti
Zovemo se braća od milosti“

To je bila linija fronta, dugačkog 140 kilometara, u predvečerje Mojkovačke bitke. Uoči bitke odnos snaga je bio 1:3,5 u korist delova Treće austro-ugarske armije na mojkovačkom položaju, na tarskom 2:1 u korist neprijatelja, dok je u artiljerskim oruđima odnos bio 8:1 za austrougarsku vojsku.

Sama Mojkovačka bitka započela je na Badnji dan snažnim artiljerijskim napadom delova 62. i 53. austrougarske divizije na položaje Prve sandžačke divizije. Atmosferu na Mojkovcu uoči odsudnog božićnog boja, kćerka serdara Janka Vukotića, Vasilija, živo opisuje rečima: „Vojnici i oficiri nasekli badnjake i zapalili veliku vatru pred zgradom u kojoj se trenutno nalazio štab. Vatru je upalio moj otac, serdar Janko, pa redom ostali oficiri i vojnici, bacajući na plamen hrastove grančice, koje su varničile i pucketale. Ja sam među njima bila jedino žensko čeljade. Dočekivala sam ih sa upaljenom svećom i žitom. Planuše puške i označiše početak velikog slavlja. Božićnje raspoloženje beše sve obuzelo. Oko badnjaka koji su lagano sagorevali odjeknuše gusle, pesma ispuni prostor i sve me to podseti na one scene iz „Gorskog vijenca“. Noćas, uoči velikog praznika pravoslavnih, osećam da svi slute da će sutrašnji dan biti obojen krvlju, da će se i sutra sudariti dve vojske, jedna malena, ali hrabra, koja brani svoje kuće i svoj goli krš, svoju čeljad i svoje majke, i druga, silna, koja je krenula da osvoji tuđe, da nas učini robljem… Važno je da je bratska srpska vojska izmakla, ako mi izginemo imaće ko da nas osveti i satre švapsku silu… Kad se malo stiša raspoloženje, moj otac naredi pokret. Krenuli smo prema Mojkovcu. Noć mračna. Ledena. Mi na oko hiljadu metara nadmorske visine. Na čelu kolone je serdar Janko… U svanuće smo stigli na položaje Donjeg Preprana. Od Gornjeg Preprana, gde je bio neprijatelj, delila nas je reka Tara. Lepo su se mogli videti neprijateljski rovovi… Borba je već u jeku… Zemlja i nebo su u plamenu…”

Bojna njiva, Razvršje, Uloševina, Mjedno guvno, to su položaji koji su na Božić 1915. prelazili iz ruke u ruku, na kojima se prsa u prsa vodila odsudna borba za odbranu mojkovačkog prolaza. Sa zavetnim rečima na usnama – neće proći – na drevnom nemanjićkom Brskovu proslavili su se novovekovni srpski Jugovići: Milo Matanović, Miloš Medenica, Ljubo Poleksić, Milinko Vlahović, Grujica Grdinić, Pavle Vujisić, Vaso Dožić, Mihailo Rakočević, Đorđije Piletić i još mnogi znani i neznani vitezovi, koji su predvodili neustrašive saplemenike – nove Obiliće.

„Blago vama Mojkovačke gore,
Sa vama se Crnogorci zore.
Svi se Srbi sa vama ponose
I slavu vi svijetom pronose;
Gledam vaše krvave poljane,
Gdje se mrki gavranovi hrane,
Po Brskovu i po Bojnoj njivi
Gdje su pali sokolovi sivi,
Stresala sam sa gore kitinu
Na junake koji tuda ginu,
Od toga im pokrove krojila
I leševe njemačke brojila,
Ne zna broja koliko hiljada
Pade s Drine do Mojkovca grada.”

Božićno opredeljenje za Krst časni i Slobodu zlatnu mojkovačkih vitezova trajno je, kao u kamen, utisnuto u srpski etos. Na mojkovačkom nadahnuću se u hladnim noćima sadašnjeg evroatlantskog ropstva i nacionalne izdaje greje izviiskra srpske slobode u srcima nekih mladih, dušmanu nepoznatih srpskih osvetnika, novih Mandušića i Principa! Zato se u  ovo božićno jutro molitveno setimo mojkovačkih junaka i na njihovom svetom primeru ogrejmo svoja malaksala srca, kako bi se pokajani sa belosvetskih stranputica vratili na svetosavski put.

Izvor: Fond Strateške Kulture