Oslobodite Beograd – opet!

Događaji poslednjih dana stvorili su utisak da su se u EU zabrinuli uoči posete predsednika Rusije Vladimira Putina Beogradu da „ne uzme” Srbiju od njih. Neki srpski mediji čak su zamerili srpskoj vladi što je zbog posete Putina „prekrojila istorijski kalendar”, imajući u vidu da je pomerena velika praznična parada povodom 70 godina od oslobođenja Beograda od nemačko-fašističkih okupatora. Sekretar za medije EU Maja Kocijančić direktno je upozorila: rešenje pitanja o ulasku Srbije u EU direktno će zavisiti od toga koliko će Beograd, srećući Vladimira Putina, potvrditi svoju privrženost „evropskim vrednostima”. Činovnici EU nisu tek tako zabrinuti: Beograd je izdržao žestoki pritisak Vašingtona, Brisela, Berlina i nije podržao zapadne sankcije protiv Rusije.

Poseta ruskog predsednika Beogradu istovremeno se znamenuje i kao povratak sećanja na zajedničku borbu naših naroda protiv evropskog nacizma. Pre 70 godina Ruse i Srbe je oduševljavala zajednička želja – osloboditi Beograd, proterati omrznutog neprijatelja.

* * *

Do početka septembra 1944. godine Sedamdesetpeti streljački korpus Četrdesetšeste armije Drugog ukrajinskog fronta u rejonu grada Turn-Severin, na jugoslovensko-rumunskoj granici, forsirao je Dunav i prešao na teritoriju Jugoslavije. Pred sovjetskim trupama otvorila se mogućnost direktne vojne pomoći Narodno-oslobodilačkoj vojsci Jugoslavije, koja je do tog trenutka oslobodila značajan deo teritorije zemlje.

U naređenju Josipa Broza Tita, vrhovnog komandanta NOVJ, od 8. septembra ističe se da je napokon nastupio taj dan koji su jugoslovenski vojnici očekivali tokom tri i po godine teških borbi. Tito se direktno obratio Državnom komitetu odbrane SSSR sa molbom o uvođenju Crvene armije u Jugoslaviju. Pozitivan odgovor dat je prilikom ličnog susreta jugoslovenskog lidera sa Staljinom u Moskvi.

Stavka Vrhovnog komandovanja je razradila plan ofanzivne operacije Beograd (28. septembar – 20. oktobar 1944), čiji je cilj bio da se zajedničkim nastupom sovjetske i jugoslovenske vojske na beogradskom pravcu, jugoslovenske i bugarske vojske na niškom i skopskom pravcu razbije beogradska grupacija neprijatelja i da se oslobode svi rejoni Srbije uključujući i Beograd. Taj cilj je trebalo da se ostvari istovremenim nanošenjem udara po snagama protivnika od strane snaga Trećeg ukrajinskog fronta (maršal F. I. Tolbuhin) i operativno mu potčinjenih bugarskih snaga, a takođe i delovima snaga Drugog ukrajinskog fronta (maršal R. J. Malinovski) sa istoka, snagama NOVJ sa zapada i juga. Do početka Beogradske operacije sovjetska, bugarska i jugoslovenska vojska imale su odlučujuću prednost nad neprijateljem kako u živoj sili (4:1), tako i u borbenoj tehnici, posebno u tenkovima i avijaciji – više od četiri puta.

Karakteristika beogradske ofanzivne operacije ogledala se u tome što su bili objedinjeni napori tri savezničke armije za rešenje jednog zadatka, a ofanziva na rešavajućem pravcu trebalo je da počne u različitim terminima. Prelazak u ofanzivu streljačkih divizija Drugog i Trećeg ukrajinskog fronta počelo je 10-12 dana pre Prve armijske grupacije NOVJ, što je trebalo da dovede do uništenja značajnih snaga protivnika i doprinese ugodnijim uslovima za koncentrisanje, raspoređivanje i napad snaga NOVJ na Beograd.

Bila je to principijelna linija J. V. Staljina – pružiti mogućnost vojskama antifašističkih saveznika SSSR da, zajedno sa Crvenom armijom, u prvim redovima jurišaju za oslobođenje prestonica svojih zemalja. Delovi Prve armije Poljske uzele su Varšavu, Prva rumunska dobrovoljačka divizija T. Vladimireskua učestvovala je u zauzimanju Bukurešta, Narodno-oslobodilačka armija je oslobađala Beograd.

Skrećemo vašu pažnju na završni stadijum Beogradske operacije (od 14. oktobra). Jedinice levog krila Četrdesetšeste armije jurišale su na Beograd sa zapadne strane. Oni su ne samo pokrivali desno krilo Pedesetsedmoj armiji nego su i forsirali Dunav brodovima Dunavske vojne flotile, ovladavši tako placdarmom na 10 kilometara jugoistočno od Beograda i stvorili su uslove za nanošenje udara sa njega po prestonici Jugoslavije. Sa svoje strane, vojska Trećeg ukrajinskog fronta razbila je protivničku grupaciju koja je bila okružena jugoistočno od Beograda.

U periodu pripreme za juriš na Beograd, rešavalo se pitanje ko će prvi ući u Beograd. U vezi sa tim, maršal J. B. Tito je još 5. oktobra 1944. godine naredio komandantu Prve armije NOVJ generalu Peku Dapčeviću: „Sva vaša grupacija od devet divizija treba da uzme učešće u zauzimanju Beograda. Mi želimo, a i Rusi takođe, da naše jedinice prve uđu u Beograd”.

Komanda Trećeg ukrajinskog fronta je u nekim situacijama kada je to trebalo, dodeljivala autotransport nekim jugoslovenskim jedinicama kako bi im omogućili da na vreme dođu u zonu borbenih dejstava. Naprimer, posebnu naredbu je 11. oktobra dao maršal Tolbuhin komandiru Četvrtog mehanizovanog korpusa u odnosu na Dvadesettreću pešadijsku diviziju Četrnaestog armijskog korpusa NOVJ. Dakle, sovjetska komanda ne samo da je dala mogućnost da jedinice NOVJ prve uđu u prestonicu, podržavši ih tenkovima i artiljerijom, nego je i obezbedila njihovo učešće u potpunom oslobođenju grada.

Borbe za oslobođenje Beograda počele su 14. oktobra 1944. godine. Uporišta protivnika su po nekoliko puta prelazila iz ruke u ruku. Zajedno sa sovjetskim i jugoslovenskim vojnicima, borili su se i stanovnici Beograda. Energičnim dejstvima sovjetske vojske, uz učešće delova Narodno-oslobodilačke vojske, koja je pristigla sa jugozapada, 20. oktobra je slomljen otpor beogradskog garnizona i do kraja dana Beograd je bio oslobođen.

Osvajanjem Beograda, po uputstvima Stavke, naređeno je utvrđivanje na liniji Beograd, Batočin, Paraćin, Knjaževac, i ne pokretati se u dubinu Jugoslavije. Formacije i jedinice NOVJ, znatno popunjene naoružanjem i vojnim materijalom koje im je predalo sovjetsko rukovodstvo, krajem oktobra su izašle na granice reke Drine (100 km zapadno od Beograda).

Za vreme beogradske operacije neprijatelj je imao gubitke do 45 hiljada ubijenih i zarobljenih vojnika. [1] Gubici neprijatelja u vojnoj tehnici su bili sledeći: 53 tenka i SAU, 184 topa i minobacača, 66 borbenih aviona. Nenadoknadivi gubici sovjetske armije iznosili su 4.350 ljudi, sanitarni – 14.448 ljudi. [2] Direktno na ulicama prestonice Jugoslavije poginula su 2.953 borca NOVJ i oko 1.000 sovjetskih vojnika.

Rukovodstvo NRJ je visoko ocenilo doprinos Crvene armije prilikom oslobađanja njene prestonice. Tako je, prema oceni J. B. Tita, „oslobođenje Beograda za jugoslovenske narode predstavljalo tu arenu u kojoj su zajedno prolili krv sinovi velikog Sovjetskog Saveza, sa dostojnim sinovima Jugoslavije”.

Oslobođenjem Beograda i Srbije NOVJ je dobila čvrstu pozadinu – izvor za popunjavanje ljudskim i materijalnim resursima, kao i mogućnost da se stvori čvrsta linija fronta. Oslanjajući se na borbenu i materijalnu pomoć Sovjetskog Saveza, ona je kasnije razvila operacije za oslobođenje celokupne okupirane teritorije Jugoslavije. „Bez Sovjetskog Saveza ne bi bila moguća pobeda nad fašističkim osvajačima, ne bi bilo moguće oslobođenje Jugoslavije, ne bi bilo moguće stvaranje nove Jugoslavije”, podvukao je Tito.

* * *

Minulo je sedam decenija od tih pobedničkih dana. I da li su naši dedovi mogli i pomisliti da će se nacizam, koji je, kako se činilo, na poljima Evrope dobio smrtonosni udarac, moći bilo kada da se preporodi? V. V. Putin je u intervjuu beogradskom listu Politika uoči svoje posete Srbiji, sa velikim žaljenjem konstatovao da je „vakcina” koja je razrađena na Ninberškom procesu „u nekim državama izgubila snagu svog dejstva”. U Pribaltičkim državama, u Ukrajini, neonacizam je digao glavu uz direktnu podršku tih država, koje su u Drugom svetskom ratu bile na strani antihitlerovske koalicije.

Potpuno je prirodno da one snage koje danas traže od Beograda da se pridruži sankcijama protiv Rusije, podržavaju neonacistički režim u Kijevu. I neće biti čudo ako se ponovo čuje poziv koji je u oktobru 1944. godine vodio napred sovjetske i jugoslovenske vojnike: „Osloboditi Beograd”!

_________

Uputnice:

[1] Belgradskaя operaciя. 2-e izd. S. 272.

[2] Rossiя i SSSR v voйnah XX veka: Kniga poterь. M., 2010. S. 331; Belgradskaя operaciя. S. 278.

Izvor: Fond Strateške Kulture