Dvadesetpeti rođendan Vojske Republike Srpske

Možda će neko da pomisli kako nije pravilno reći da Vojska Republike Srpske (VRS) 12. maja 2017. godine slavi svoj dvadeset peti rođendan, nego da je reč o dvadeset pet godina od njenog formiranja. Rođendan slave oni koji su živi. A VRS jeste živa. Ona je formirana 12. maja 1992. godine, Odlukom Narodne skupštine Republike Srpske (RS) i ona živi i danas. Tačna je i konstatacija da VRS obeležava dvadeset pet godina od svoga formiranja. Iako VRS danas ne postoji u svom izvornom obliku, isključivo kao oružana sila RS, ona je nastavila da živi kao transformisana institucija i organizacija, koja zajedno sa Vojskom Federacije BiH (VFBiH), odnosno Armijom BiH (ABiH) i Hrvatskim vijećem obrane (HVO) čini oružane snage BiH (OS BiH).

Dejtonski sporazum, odnosno Aneks IV, Ustav BiH član V Predsedništvo, tač. 5 Stalni komitet, potvrđuje postojanje entitetskih vojski, kao oružanih snaga entiteta, i kaže: „Svaki član Predsedništva će po položaju imati civilnu komandu nad oružanim snagama. Nijedan entitet neće pretiti upotrebom sile niti upotrebiti silu protiv drugog Entiteta i ni pod kojim uslovima oružane snage bilo kog Entiteta neće ući niti boraviti na teritoriji drugog Entiteta, bez pristanka vlade tog Entiteta i Predsedništva BiH“.

Sve do 1. januara 2006. godine, dok nisu formirane OS BiH, odnosno dok nije stupio na snagu Zakon o odbrani BiH, u BiH su postojale entitetske vojske i to VRS i VFBiH. Usled velikih pritisaka od strane Visokog predstavnika u BiH, i vodećih zemalja članica Veća za implementaciju mira u BiH, u procesu transformacije sistema odbrane i bezbednosti u BiH došlo je do promene Ustava BiH, i to nekih odredaba navedenog Člana V, odnosno do formiranja OS BiH. Ove ustavne promene su izvršene uz „pristanak-prihvatanje“ od strane oba Entiteta i tri naroda u BiH. Danas su OS BiH „jedinstvena vojna sila“, čiju suštinu predstavljaju upravo entitetske vojske, koje su kroz proces vlastite transformacije formirale OS BiH.

Danas su OS BiH pod civilnom kontrolom Predsedništva BiH, tj. onih istih funkcionera koji su po izvornom ustavnom određenju imali civilnu kontrolu nad entitetskim vojskama. Dalje lanac komandovanja i kontrole ide preko Ministarstva odbrane (MO) i Zajedničkog štaba (ZŠ) OS, te na dve komande operativnog nivoa, i to Operativna komanda oružanih snaga BiH – OKOSBiH, i Komanda za podršku Oružanih snaga BiH – KPOSBiH. Zajednički štab OS BiH, OKOSBiH i KPOSBiH su multinacionalnog karaktera. OKOSBiH u svom sastavu ima 3 pešadijske brigade, brigadu vazduhoplovnih snaga i protivazduhoplovne odbrane i brigadu taktičke podrške. Komande brigada su takođe multinacionalnog sastava. Pešadijske brigade su satavljene od bataljona jednonacionalnog satava (bošnjački, srpski i hrvatski).

Pored brigada u OS BiH postoje pešadijski pukovi koji baštine identitet i vojno nasleđe entitetskih vojski, odnosno vojnih jedinica konstitutivnih naroda (Bošnjaka, Srba i Hrvata), a potiču od ABiH, VRS i HVO. Upravo je 3. pešadijski Republika Srpska puk, koji se nalazi u Banja Luci, ta jedinica koja u svom punom kapacitetu, iako formalno deo OS BiH, predstavlja VRS, koja kroz život i rad puka nastavlja da živi svoj novi mirnodopski život. Iako puk nema operativna ovlšćenja, on ima značajnu ulogu u očuvanju tradicija VRS i odbrambenog i vojnog organizovanja srpskog naroda u RS i BiH.

Pored 3. pešadijskog Republika Srpska puka, koji direktno predstavlja VRS, transformisani elementi VRS, kao operativne jedinice, nalaze se u sastavu pešadijskih brigada i to: 2. pešadijski bataljon koji je u sastavu 4. pešadijske brigade (Čapljina), koga isključivo sačinjavaju vojnici Srbi, nalazi se u Bileći; zatim u sastavu 5. pešadijske brigade (Tuzla) nalazi se 3. bataljon koji je stacioniran u Bijeljini; u sastavu 6. pešadijske brigade (Banja Luka) je 1. bataljon smešten u kasarni Kozara u Banja Luci. Ovi bataljoni su takođe i deo 3. pešadijskog Republika Srpska puka.

Dakle, 3. pešadijski Republika Srpska puk na svojim uniformama nosi obeležja VRS, pozdravlja zastavu RS i Predsednika RS i srpskog člana Predsedništva BiH. Svake godine na dan formiranja VRS u kasarni Kozara u Banja Luci organizuje se državna i vojna svečanost. Zbog stalno prisutnih političkih tenzija u BiH i problema funkcionisanja zajedničkih institucija i ugrožavanja ustavne pozicije RS u okviru BiH od strane bošnjačkih političara i njima bliskih međunarodnih faktora, obeležavanje dana VRS takođe često biva politizovano i minimizira se uloga VRS u sklopu OS BiH, nastojeći OS BiH prikazati kao neku sui generis instituciju, nadinstituciju koja nema nikavih dodirnih tačaka sa entitetskim vojskama iz kojih su nastale.

Zbog svega toga vrlo je važno obeležavati i slaviti Dan VRS i sa ponosom se sećati naše ratne prošlosti i uloge VRS u odbrani RS. Zato smatramo neophodnim podsetiti sve u BiH, RS i u regionu i prikazati istorijat nastanka, razvoja, oružanog delovanja VRS i suštinu vojnog i odbrambenog organizovanja srpskog naroda u BiH. To upravo činimo ovom prilikom, u ovom dvodelnom prikazu formiranja, organizacije, i funkcionisanja VRS.

FORMIRANJE VRS

Predhodno stanje, period januar – maj 1992. Nakon otcepljenja Slovenije od SFRJ i okončanja oružanih sukoba u Sloveniji, došlo je do znčajnih promena u samoj strukturi i organizaciji JNA, te do dislokacije mnoštva jedinica JNA iz Slovenije na prostor Hrvatske, BiH i Srbije. Potom, nakon izbijanja oružanih sukoba u Hrvatskoj, 5. Vojna oblast (VO) JNA, sa komandom u Zagrebu, koja je u svom sastavu imala respektabilne vojne snage, biva dislocirana na prostore Republike Srpske Krajine i na prostor BiH.

Nakon izmeštanja komande i jednica 5.VO sa teritorije Hrvatske na teritoriju BiH, 10.01.1992. godine Komanda 5.VO preimenovana je u 2.VO sa sedištem u Sarajevu. Na teritoriji BiH jedinice 2.VO susrele su se sa vrlo složenom političkom situacijom. Komande i jednice 2.VO bile su jedini predstavnici saveznih institucija u BiH. Pokušavajući da održi jedinstvo u vlastitim redovima komanda 2.VO je sve do proglašenja referenduma u BiH održavala prisne odnose sa svim nacionalnim zajednicama, a posebno su bili susretljivi prema stavovima rukovodstva Muslimana. U odsustvu jasnih političkih smernica iz Beograda, komandant 2.VO nastojao je da sledi neutralnu liniju i da zadrži savezni karakter institucije na čijem je čelu. Većina nacionalnih stranaka u BiH nije bila spremna da prihvati takvo njegovo ponašanje.

Komanda 2.VO sve više se suočavala sa problemom polarizacije među starešinama JNA, koja je nastajala na nacionalnoj osnovi širom BiH. Na značajnim komandnim i drugim položajima u 2.VO bile su starešine poreklom iz Srbije, Crne Gore i Makedonije, koje su ranije ratovale u Sloveniji i Hrvatskoj. Bili su svesni da će u BiH doći do građanskog rata, i zahtevali su da budu premešteni iz BiH. Zbog toga je bilo očekivano da će kao starešine u komandama 2.VO uglavnom ostati Srbi i Muslimani iz BiH. Zbog zaoštrenosti političke situacije i poziva od strane muslimanskog političkog rukovodstva, većina starešina Muslimana napustila je jedinice JNA i prešla u jedinice TO i razne vojne frakcije, i paravojne formacije koje su organizovale muslimanske političke snage. Poseban problem sa kojim se suočila 2.VO bio je osipanje brojnog stanja jedinica koje su napuštali Muslimani i Hrvati, a vojni obveznici Muslimani i Hrvati nisu se odazivali na poziv za mobilizaciju nakon izbijanja oružanih sukoba u Hrvatskoj. Da bi obezbedila potrebno brojno stanje, komanda 2.VO dozvolila je popunu jednica i dobrovoljcima, na osnovu postojećeg Zakona o opštenarodnoj odbrani i na osnovu naredbe Predsedništva SFRJ, koja je predviđala angažovanje dobrovoljaca za vreme stanja neposredne ratne opasnosti.

Posle nelegitimnog referenduma o nezavisnosti BiH održanog 29. februara i 1. marta 1992. godine, 2.VO se našla u neizdrživom položaju: kasarne su bile blokirane, naoružanje je otuđivano, vojnici i starešine su dezertirali. Uporedo sa pojačavanjem borbenih dejstava i napadima na jedinice JNA skoro na celom prostoru BiH, donesena je odluka o povlačenju JNA iz BiH. Politički predstavnici srpskog naroda u BiH oštro su se tome protivili, smatrajući taj čin povlačenja JNA činom priznavanja BiH kao samostalne države Muslimana.

Proces formiranja Vojske. Vojska Republike Srpske (VRS) formirana je kao deo jedinstvenog i integralnog odbrambeno-bezbednosnog sistema RS, koja je bila proglašena, kao nezavisna država na srpskim etničkim prostorima u BiH još 9. januara 1992. godine. Ustavom Srpske Republike Bosne i Hercegovine, koji je usvojen 28. februara 1992. godine, Amandmanom II date su ustavne osnove za formiranje Vojske. Amandman glasi: “Srpska Republika Bosna i Hercegovina ima svoju vojsku, koju sačinjavaju stalni i rezervni sastav. Stalni sastav sačinjavaju profesionalni vojnici i vojnici na odsluženju vojnog roka. O vojsci Srpske Republike Bosne i Hercegovine donosi se poseban zakon”. Na osnovu ovih ustavnih odredbi Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini na sednici održanoj 12. maja 1992. godine donosi Odluku o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine.

U Odluci o osnivanju VRS kaže se: „Da su jedinice i štabovi teritorijalne odbrane osnova za formiranje Vojske, čiju organizaciju će da utvrdi Predsednik Republike“. Skupština srpskog naroda u BiH za komandanta glavnog štaba (GŠ) postavila je general-potpukovnika Ratka Mladića. Ovo nije uobičajan postupak imenovanja i postavljenja u Vojsci. Zato se u članu petom ove odluke kaže: “Odluka važi do donošenja Zakona o vojsci Srpske Republike BiH”. Već u junu 1992. godine donesen je Zakon o odbrani (član 5), u kome se kaže: “Organizacija Vojske, u skladu sa Ustavom, uređuje se posebnim zakonom”.

Predsedništvo Srpske Republike BiH 01. juna 1992. godine donosi Zakon o vojsci. Vojska RS je formirana i popunjavana kao narodna vojska.

Odluka o formiranju vojske, ustavne i zakonske osnove bile su samo pretpostavke za otpočinjanje procesa formiranja vojske. Proces formiranja vojske odvijao se uporedo sa transformacijom jedinica i štabova TO, koje su već bile borbeno zadejstvovane i izvršavale borbene zadatke, kao i jedinica koje su bile u sastavu JNA, a popunjene su bile vojnim obveznicima srpske nacionalnosti iz BiH. Izradom nove šeme organizacije i formacije i uključivanjem stručnih profesionalnih kadrova olakšan je proces formiranja VRS.

Neki kažu da je VRS nastala isključivo od JNA. Međutim to nije potpuno tačno. VRS je nasledila osnovne doktrinarne postavke organizacije vojske od JNA, deo materijalnih sredstava, normativnu i organizacionu strukturu, kao što su to učinile i druge vojske nastale u BiH na ostacima JNA.

Veliki deo jedinica JNA u BiH bio je stacioniran na teritorijama sa većinskim srpskim stanovništvom. U tim jedinicama bili su mobilisani vojni obveznici Srbi iz BiH, a deo jedinica TO je bio pridodat jedinicama JNA. Od velike koristi za formiranje nove vojske bila je vojna infrastruktura i stacionarni vojni objekti (kasarne, skladišta, centri veze, skloništa i dr.). U BiH je bio stacioniran veliki broj vojnih objekata različitog tipa. U BiH kao centralnoj jugoslovenskoj republici, iz strateških razloga bili su stacionirani značajni kapaciteti vojne industrije. Sve vojne objekte JNA u BiH nasledile su tri nove vojske koje su nastale u procesu raspada Jugoslavije, i to Armija BiH (A RBiH), VRS i Hrvatsko vijeće obrane (HVO). A RBiH je nasledila vojne objekte u Sarajevu, Tuzli, Zenici, Konjicu, Travniku, Bihaću i nekim drugim garnizonima, VRS uglavnom u Banja Luci, delimično u Sarajevu, Brčkom, Bileći, Bijeljini, Trebinju i dr., HVO uglavnom u Mostaru, Čapljini, Bugojnu i nekim manjim gradovima BiH. Takođe, mnoge jedinice VRS su nastajale potpuno samostalno, bez ikakve vojne infrastrukture. To je bilo izraženo posebno u zoni Drinskog korpusa (DK) VRS, koji skoro da nije dobio ništa u nasleđe od JNA.

Radi operacionalizacije skupštinske odluke o formiranju VRS, ubrzo je usledio sastanak komandanta GŠ VRS sa državnim rukovodstvom RS, na kome su razmatrane varijante organizacijsko-formacijske strukture Vojske. Glavne smernice koje su donesene na tom sastanku bile su: 1) Vojska mora biti sastavljena od brzih, pokretnih i efikasnih jedinica, čiju okosnicu treba da čine sadašnji formacijski sastavi i postojeća borbena tehnika, naoružanje i druga vojna oprema; 2) prednost dati lakim pešadijskim brigadama, pešadijske brigade formirati tamo gde to dozvoljavaju ljudski i tehnički potencijali i gde iziskuje vojno-politička situacija; 3) vojska treba biti osposobljena za ofanzivnu odbranu i čuvanje srpskih teritorija u BiH, a ne za osvajanje tuđih teritorija; 4) pri izradi formacije ne zahtevati dodelu druge tehnike, već se oslanjati na postojeću.

Organizacijsko-formacijskom uređenju jedinica VRS pristupilo se na vrlo fleksibilan način, radi ostavrivanja njenog osnovnog zadatka i namene, koji proističu iz Ustava RS.

Vojska je formirana obrazovanjem Glavnog štaba (GŠ) i operativnih sastava – korpusa kopnene vojske, u čiji sastav su ušle brigade, pukovi, jednice podrške; vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane (V i PVO). Odlukom je predviđeno formiranje pet korpusa kopnene vojske (1. krajiški korpus (1.KK), 2. krajiški korpus (2.KK), Istočno-bosanski korpus (IBK), Sarajevsko-romanijski korpus (SRK), Hercegovački korpus (HK)), i Vazduhoplovstvo i PVO kao poseban operativni sastav VRS. Predsednik Republike ovlastio je komandanta GŠ VRS da odredi granice zona korpusa i da rukovodi i komanduje operativnim sastavima na frontu, a GŠ VRS je potčinjen predsedniku Republike. Bližu organizaciju i formaciju jedinica Vojske uradio je GŠ VRS.

Vojne doktrinarne osnove i borbeni propisi i pravila nasleđeni su od JNA. Ključne rukovodeće položaje u GŠ VRS, korpusima i brigadama VRS zauzimali su bivši oficiri JNA, Srbi poreklom iz BiH, koji su, u skladu sa svojom vojnom karijerom u JNA, bili osposobljeni za adekvatnu primenu doktrinarnih postavki o opštenarodnom odbrambenom ratu i upotrebi vojske u tom ratu.

Za organizaciju srpskih jedinica TO i VRS karakteristična su dva ključna vremenska perioda. Prvi – početni period, odnosi se na vreme od proglašenja nezavisnosti BiH do povlačenja JNA sa prostora BiH, i drugi – naknadni period posle povlačenja JNA, pa do prve polovine 1992. godine. U prvom periodu organizacija i formacija jednica TO bila je neuređena i nedefinisana, jedinice su više ličile na puki zbir pojedinaca ili grupa, bez jasne hijerarhije, podele autoriteta i odgovornosti. To su bile jedinice lokalnog karaktera, formirane po sistemu “leopardove kože”, ili po sistemu “koncentričnih krugova”, povezivanjem srpskih naseljenih mesta, počev od zaseoka, preko sela do mesnih zajednica i gradskih četvrti ili naselja. Neke jedinice TO su bile izolovane, odsečene od većih jedinica i vojnih sastava. Ukrupnjivanje tih jednica zavisilo je od razvoja borbene situacije na terenu i od vojnih i borbenih sposobnosti jedinica da ostvare veće borbene uspehe kako bi se međusobno povezivale, uz istovremeno spajanje srpskih etničkih teritorija.

Te i takve jednice nisu uvek bile u stanju da ostvare značajnije borbene uspehe koji su bili neophodni radi opstanka srpskog naroda u BiH.

Kada je donesena odluka da se jedinice JNA povuku iz BiH, tada nastupa drugi vrlo značajan period u organizaciji VRS. Otpočinje opšta javna mobilizacija snaga i sredstava u Srpskoj Republici BiH, i stvaraju se potrebne pretpostavke za brojno narastanje jedinica, njihovu organizaciju i formaciju. Odziv vojnih obveznika na mobilizaciju bio je u vrlo visokom procentu, tako da su komandanti operativnih i taktičkih jednica mogli formirati jedinice u skladu sa naredbom komandanta GŠ o formaciji i ustrojstvu vojske Srpske Republike BiH. Upravo poboljšanjem organizacije Vojske navedeni problemi je trebalo da budu prevaziđeni. To je bio težak zadatak. Ipak su te i takve snage VRS uspele da povežu Krajinu, Posavinu i Semberiju, prošire koridor u Podrinju i odbrane srpske gradove i naselja u dolini r. Drine i očuvaju veze između Podrinja, Romanije i Hercegovine.

Kao što smo već rekli, RS nije usvojila Vojnu doktrinu kao poseban doktrinarni dokument, koji bi predstavljao sistem verifikovanih stavova, načela i principa o organizovanju, pripremanju i načinu uptrebe oružane sile u miru i u ratu. Kao zamena za dokument takve vrste bili su: Ustav, deklaracije, zakoni, odluke najviših državnih institucija u RS, borbena pravila i propisi nasleđeni od JNA, uputstva, direktive, podzakonski akti iz oblasti odbrane, pravila i dr. koje je donosio predsednik Republike i komandant GŠ VRS.

RS se opredelila za vojnu organizaciju mešovitog tipa, koja se popunjavala vojnim obveznicima, vojnicima na odsluženju vojnog roka, vojnicima po ugovoru i profesionalnim oficirima i podoficirima.

ORGANIZACIJA VRS

Veličina, struktura i organizacija VRS odlučujuće su bile uslovljene: 1) načinom nastanka i temeljima na kojima je nastala; 2) osnovnim doktrinarnim stavovima koje je usvojilo i izrazilo državno i vojno rukovodstvo kroz niz zakonskih akata; 3) odlukama i direktivama organizacionog tipa; 4) vojno-političkim položajem RS i geostrategijskim položajem njenih teritorija; 5) demografskim činiocem; 6) ekonomsko-tehničkim potencijalima; 7) međunarodnim, političkim i vojnim činiocima koji su involvirani u krizu u BiH; 8) snagama, aspiracijama, ciljevima i načinom dejstva muslimanskih i hrvatskih oružanih snaga uključenih u oružana dejstva; 9) podrškom i pomoći malobrojnih saveznika RS; 10) a posebno njenom osnovnom namenom i zadatkom, a to je odbrana i zaštita srpskog naroda u BiH.
VRS bila je organizovana u vidove, rodove i službe, a rodovi i službe bili su podeljeni na vrste i specijalnosti. Vidovi VRS bili su kopnena vojska (KoV), vazduhoplovstvo i prtotivvazdušna odbrana (V i PVO).

Shodno osnovnoj ustavnoj ulozi VRS, a to je da brani RS i srpski narod i njegovu slobodu, korpusi i niže jedinice VRS formirane su po teritorijalnom principu, tako da su pokrivali teritorije koje su uglavnom bile etnički kompaktne, tj. sa većinskim srpskim stanovništvom. To je bio osnovni izvor popune. Kada se pogledaju zone korpusa i teritorije koje su pokrivale, vidimo da je reč uglavnom o etnički kompaktnom prostoru koji je sačinjavao RS, uzimajući u obzir linije sukoba i razgraničenja, a kasnije i podelu BiH u skladu sa Dejtonskim sporazumom. Ovo možemo videti na dole dve prikazane karte, koje govore same za sebe.

Glavni štab VRS

GŠ je delovao kao malo operativno telo, čija je osnovna funkcija bila uspostava sistema rukovođenja i komandovanja svim jednicama koje su ulazile u sastav Vojske Srpske Republike BiH.

Pravo komandovanja komandant GŠ crpio je iz Zakona o vojsci i isto ostvarivao u skladu sa ovlašćenjima koja je na njega preneo predsednik Republike, u skladu sa Zakonom o vojsci. Možemo reći da je pravo komandovanja komandanta GŠ bilo izvedeno pravo, ili pravo na bazi prenetih ovlašćenja od strane predsednika Republike.

GŠ VRS se razlikovao od svih ostalih štabova koji su postojali na nižim organizacijskim nivoima (korpusi, divizije, brigade, pukovi), ne samo po tome što je nosio ime glavni štab, nego i po svojoj organizaciji i formaciji. GŠ je obavljao i komandne i štabne poslove. On je bio komanda VRS.

S obzirom da je predsednik Republike kao vrhovni komandant formirao Vrhovnu komandu, onda je bilo očekivano da GŠ bude organ sa stručnim kompentencijama, koji će obavljati stručne poslove za potrebe Vrhovne komande, i biti u ulozi Štaba Vrhovne komande. Međutim to nije tako bilo u praksi.

Ovakva organizacija GŠ omogućavala je komandantu GŠ da se nalazi u funkciji komandanta Vojske.

Kopnena vojska

Kopnena vojska je bila glavni, najbrojniji i najotporniji vid VRS. Bila je nosilac oružane borbe na celom ratištu i bila je oslonac svim drugim snagama borbe i otpora. Kopnena vojska se sastojala od rodova i službi, koje su određivale vrstu i tip jedinica.

Korpusi kopnene vojske. Korpus kao operativna jedinica namenjena za izvođenje operacija na kopnu u svom sastavu objedinjava više brigada, pukova različitih vrsta, divizija, samostalnih bataljona (diviziona) i druge jedinice rodova i službi. Primarna borbena komponenta korpusa KoV u VRS bila je brigada. Brigade VRS bile su više združene taktičke jedinice promenljivog sastava. U zavisnosti od mesta, uloge i zadatka za koji su namenjene u toku izvođenja borbenih dejstava u brigadama VRS združivani su: pešadijski, motorizovani, laki, oklopni, mehanizovani, protivoklopni, artiljerijski bataljoni (divizioni) i čete (baterije), kao i jedinice drugih rodova i službi, što je brigadama omogućavalo izvođenje raznovrsnih borbenih dejstava u određenoj zoni ili prostoriji.

Pošto je reč o jedinici promenljivog sastava, u zavisnosti od niza faktora, korpusi VRS su bili neujednačeni, u svoj sastav su uključivali različite vrste i veličinu rodovskih jednica. Korpusi su se razlikovali i po tome koju su operativnu zonu pokrivali, odnosno na kojoj su teritoriji formirani. Demografske mogućnosti teritorije, materijalni izvori, raspoloživa tehnika, vojna infrastruktura i drugi faktori uticali su na sastav korpusa. Zone korpusa su pokrivale geografske prostore u BiH i RS koji su u etničkom slislu bili naseljeni i pripadali srpskom narodu u procentima od preko 75%.

1. Krajiški korpus. Operativna zona 1.KK obuhvatala je najveći deo teritorije Krajine (zapadnog dela RS) i delove Posavine. Zona korpusa bila je omeđena rekama Sava, Una, Ukrina, Ugar, Majdanskom planinom i planinom Vlašić. U zoni 1.KK nalazili su važni gradski centri i to: Banja Luka, Prijedor, Sanski Most, Doboj, Derventa, Prnjavor, Mrkonjić Grad i dr.

Prvi krajiški korpus bio je ujedno i najveći korpus u VRS, posmatrano prema broju jedinica u njegovom sastavu, a istovremeno i sa najvećom vatrenom moći, koju su mu pružale oklopne i motorizovane brigade, te artiljerijske jedinice. Korpus je imao i najveće brojno stanje. Početkom jula 1992. godine u korpusu je bilo 43 128 starešina i vojnika, da bi to brojno stanje do kraja godine naraslo na 72 330 pripadnika (2373 oficira, 4537 podoficira i 65 420 vojnika).

2. Krajiški korpus. Operativna zona 2.KK obuhvatala je najzapadniji deo Krajine, odnoso RS, i bila je jedna od manjih zona korpusa VRS. U zoni korpusa živelo je preko 90% srpsko stanovništvo. U zoni korpusa nalazili su se sledeći gradovi: Drvar, Bosansko Grahovo, Bosanski Petrovac, Glamoč, Bosanska Krupa, Novi Grad, Ključ i dr.

Korpus je imao relativno malo brojno stanje, tri puta manje od brojnog stanja 1.KK. U julu 1992. godine bilo je 20 937 vojnika i starešina u korpusu, da bi se do kraja godine to brojno stanje smanjilo i iznosilo je 16 935 pripadnika korpusa.

Istočno-bosanski korpus. Operativna zona korpusa obuhvatala je severne i severoistočne delove RS, i to: Semberiju, Majevicu, Posavinu i jedno vreme donje Podrinje.
U zoni korpusa bili su sledeći gradski centri: Bijeljina, Brčko, Bosanski Šamac, Ugljevik, Lopare.

Početkom jula 1992. godine u korpusu je bilo 31 978 vojnika i starešina, a krajem 1992. godine, posle prelaska nekih brigada u DK i OG “Doboj” brojno stanje se smanjilo na 26 174, i to 670 oficira, 1021 podoficira i 24 483 vojnika.

Sarajevsko-romanijski korpus. Nakon osnivanja SRK je dobio relativno široku zonu operacija, koja se protezala od Sarajeva, preko Romanijskog platoa, gornjeg, srednjeg i donjeg Podrinja. Zona SRK povezivala je prostor Hercegovine, romanijske regije i Podrinja. Osnivanjem Drinskog korpusa granice zone SRK se menjaju i zona se smanjuje, i postaje jedna od manjih operativnih zona korpusa VRS. U zoni SRK ostaje grad Sarajevo, gradske opštine sa prigradskim naseljima i Romanijski plato, ali ne u celosti.

U zoni korpusa bili su značajni gradski centri i to: Srpsko Sarajevo sa opštinama Vogošća, Ilijaš, Rajilovac, Ilidža, Hadžići, zatim naselja Pale i Trnovo.

Ukupno brojno stanje korpusa početkom jula 1992. godine bilo je 29 234. Kasnije, kada je formiran DK i prelaskom dela jednica u taj korpus, brojno stanje bilo je 24 820 vojnika i starešina.

Hercegovački korpus. Hercegovački korpus je formiran na prostoru Hercegovine. Zona korpusa obuhvatala je najveći deo Istočne Hercegovine i delove Stare Hercegovine. U zoni korpusa bili su sledeći gradovi i naseljena mesta: Trebinje, Bileća, Nevesinje, Foča, Kalinovik, Avtovac. U korpusu je krajem 1992. godine bilo 18 105 vojnika i starešina.

Drinski korpus. Poslednji korpus koji je formiran u VRS bio je Drinski korpus. Iako je naredbom komandanta GŠ VRS, od 03.07.1992. godine, naređeno formiranje DK, on je zaživeo tek 01.11.1992. godine. Korpus je formiran na prostoru Romanijskog platoa, Birča, gornjeg, srednjeg i donjeg Podrinja. Zona DK obuhvatila je deo teritoije SRK, IBK i HK. U sastav korpusa su ušle određene jednice IBK, SRK i HK, kao i neke novoformirane jednice. Zona korpusa je obuhvatala područja opština Zvornik, Šekovići, Vlasenica, Milići, Han Pijesak, Sokolac, Rogatica, Višegrad, Rudo, Čajniče i Srpsko Goražde.

Korpus je imao je 24 589 vojnika i starešina.

Vazduhoplovstvo i protivazdušna odbrana (V i PVO). V i PVO VRS je vid vojske operativnog nivoa, organizovan, opremeljen i osposobljen za borbena dejstva u vazdušnom prostoru i iz njega. Namena i osnovni zadaci V i PVO proisticali su iz značaja vazdušnog prostora RS, i bili su uslovljeni karakteristikama ratišta, odnosno geografskim položajem teritorije RS, tehničkim i borbenim mogućnostima sistema sa kojima je raspolagalo V i PVO, kao i neprekidnim prisustvom vazduhoplovnih snaga NATO u vazdušnom prostoru BiH i različitim odlukama međunarodnih institucija o zabrani leta i upotrebi avijacije VRS. V i PVO bilo je namenjeno za protivvazdušnu odbranu teritorije i operativnih sastava VRS, vazduhoplovnu podršku KoV. V i PVO nije bilo u mogućnosti da ostvari prevlast u vazdušnom prostoru, ne zbog vazduhoplovnih snaga protivnika, nego zbog snaga NATO pakta. Takođe nije moglo često izvršavati ni zadatke izviđanja vazdušnog prostora ni bliske vazduhoplovne podrške, osim u početnoj fazi rata i u završnoj fazi rata. Najčešće su izvršavani zadaci prevoženja vazdušnim putem. Prevoz ranjenika, materijalnih sredstava i humanitarne pomoći vršen je transportnim helikopterima, helikopterima opšte namene i lakom avijacijom.

Komanda V i PVO bila je u Banja Luci. U V i PVO je bilo 4010 vojnika i starešina, i to 317 oficira, 490 podoficira i 3203 vojnika.

Ukupno brojno stanje VRS – borbeni i neborbeni deo. Brojno stanje VRS menjalo se tokom rata, tako da je sredinom 1993. godine bilo nešto manje nego u 1992. godini i iznosilo je 6135 oficira, 10911 podoficira, 170 643 vojnika – ukupno 187 689. Ovome broju treba dodati i oko 5000 vojnika i starešina koji su bili raspoređeni u neborbenim jedinicama. Razlozi za promenu brojnog stanja bili su raznovrsni: borbeni gubici – nepovratni i povratni, smrtni slučajevi po raznim osnovama, demobilizacija na zahtev državnih organa, preduzeća i drugih pravnih lica, dezerterstvo, plansko smanjenje brojnog stanja u skladu sa organizacijom i formacijom jednica i dr.

Procenat popunjenosti vojske vojnicima i rezervnim podoficirima i oficirima bio je vrlo povoljan. Daleko je bila nepovoljnija popunjenost Vojske profesionalnim podoficirima (8%), i oficirima (22%).

Broj profesionalnih oficira bio je ujednačen po operativnim sastavima i kretao se između 17% i 22%, osim u V i PVO gde je inače srazmera oficira, podoficira i vojnika poptpuno drugačija nego u kopnenoj vojsci, i gde veliki broj zadataka mogu izvršavati samo profesionalci, a mali broj rezervni oficiri i podoficiri. Broj podoficira profesionalaca je bio vrlo nizak, oko 5%. Ako posmatramo ukupan odnos između ukupnog broja pripadnika VRS i broja profesionalnih oficira i podoficira, onda je 0,84% bilo profesionalnih oficira i 0,58% profesionalnih podoficira u ukupnom broju pripadnika koji je iznosio sredinom 1993. godine 187 689. Pofesionalni oficiri i podoficiri bili su različite nacionalne pripadnosti. U VRS je bilo 487 starešina koji nisu rođeni na prostoru RS.

Nacionalni sastav profesionalnih oficira i podoficira u VRS

Crnogorci 37 Muslimani 33 Bugari 1 Turci 1 Ukrajinci 1
Jugosloveni 294 Slovenci 13 Česi 2 Jevreji 1 Neopredeljeni 21
Hrvati 62 Srbi 2165 Mađari 4 Poljaci 1
Makedonci 26 Albanci 3 Rusini 3 Romi 1

Nakon rata došlo je do demobilizacije ratnih jedinica, reorganizacije VRS i formiranja mirnodopskih jednica. Od 6 o kopnene vojske formirana su 4 korpusa i to 1. Korpus (u njega su uključeni 1. i 2.KK), sa sedištem u Banja Luci; zatim 3. Korpus (u njega su uključeni IBK i delovi DK), sa sedištem u Bijeljini; 5. Korpus (u njega su uključeni SRK i delovi DK) sa sedištem u Sokocu i 7. Korpus, od nekadašnjeg HK, sa sedištem u Trebinju. Navedeni korpusi kopnene vojske i vazduhoplovstvo i PVO, zajedno sa pozadinskim i rodovskim jedinicama, sačinjavali su VRS sa znatno smanjenim mirnodopskim stanjem, i postojali su sve do 1. januara 2006. godine, kada je VRS transformisana u OS BiH.

ZAKLJUČAK

VRS je od svoga formiranja prošla nekoliko faza u svojoj organizaciji i svom operativnom delovanju, pokazujući različite nivoe efikasnosti i organizovanosti. Kao narodna vojska, iako se držala skoro isključivo kordonskog rasporeda, sa malo manevarskih jedinica za ofanzivna dejstva, VRS je uspešno ostvarila misiju koja joj je bila dodeljena od strane državnih isntitucija i u skladu sa njenom osnovnom namenom a to je odbrana RS i srpskog naroda.

VRS je bila u celini uspešna, zahvaljujući pre svega uspešnom komandovanju na operativnom i taktičkom nivou, patriotskoj svesti boraca, hrabrosti komandanata i dominantnoj liderskoj ulozi komandanta GŠ VRS. Rezultati borbe su očiti. Odbranjena je RS. VRS je omogućila dobru pregovaračku poziciju državnom i političkom rukovodstvu RS u konačnoj fazi rata i uspostavi mira. Zbog svega toga VRS zaslužuje da i danas bude slavljena i da sa ponosom obeležavamo i slavimo Dan VRS. Iako je transformisana u OS BiH kao jedinstvenu organizaciju, VRS ne sme izgubiti svoju prepoznatljivost u toj novoj instituciji na niovu BiH.

Boračka organizacija RS na opštinskim i regionalnim nivoima, kao i na nivou RS organizuje obeležavanje dana formiranja pojedinih brigada VRS i korpusa, te na taj način ne dozvoljava da se zaborave uspesi i doprinos jedinica VRS i Vojske u celini u odbrani RS. Najveći broj brigada VRS datum svoga formiranja obeležavaju na istim prostorima na kojima su i formirane, osim nekoliko brigada iz SRK i 2.KK. Zone korpusa iz perioda rata su u najvećem procentu na prostoru RS, osim delova zone 2.KK, i neznatno manjih delova teritorija drugih korpusa.

Danas transformisana VRS, koja je ušla u sastav OS BiH, između ostalih i u liku 3. pešadijskog Republika Srpska puka, i tri srpska bataljona locirana u Banja Luci, Bijeljini i Bileći kao delovi pešadijskih brigada OS BiH, treba zajedno sa ostalim delovima OS BiH da, između ostalih ustavnih i zakonskih zadataka, brani ustavni poredak BiH, a time i ustavnu poziciju RS u okvirima dejtonske BiH.

Izvor: Fond Strateške Kulture