Srebrenica 1995 – Prilog istini o stvarnim događanjima (1)

U V O D

Toliko toga je rečeno i napisano o Srebrenici, o ratnim događajima iz srebreničkog kraja, u kojima su stradali i Srbi i Bošnjaci, da čovek pomisli da se više nema šta reći. Međutim to nije tako. Uvek se ima šta kazati, napisati, objasniti, prokomentarisati i baciti novo svetlo na te događaje, kako bismo se u određenoj meri približili objektivnoj, realnoj slici događaja, posebno ako je reč o činjenicama, koje su bile prećutane, prikrivene ili pogrešno interpretirane. Pretenciozno bi bilo reći – otkriti punu istinu, razobličiti sve neistine, manipulacije i prevare. To nije nimalo lako. Mnogo je neistina, pogrešnih zaključivanja, konstruisanih činjenica nataloženo u ispričanim pričama i napisanim knjigama o srebreničkim događajima. Zbog svega toga treba se i dalje baviti ovim pitanjem, tragati za mnogim odgovorima i razvejavati mnoge magle koje obavijaju srebereničke događaje iz jula ratne 1995. godine.

Događaji iz same Srebrenice i njene uže i šire okoline iz jula ratne 1995. godine imaju svoju predistoriju, oni su samo vrh ledenog brega mnoštva zbivanja koja su se odigrala i u ne tako dalekoj istoriji, zatim tokom Drugog svetskog rata, a naročito u ratnom periodu 1992-1994. godina.

U svetskoj javnosti, u presudama Haškog tribunala (HT) i u bošnjačkom javnom mnjenju „Srebrenica“ figurira samo kao „zločin genocida“ koji su počinile „srpske vojne snage nad bošnjačkim stanovništvom srebreničkog kraja“. U tim percepcijama nema ni pomisli o srpskim ratnim stradanjima u istom kraju, ni pomisli o srpskim žrtvama i ogromnim stradanjima srpskih civila. Bošnjački političari i bošnjačka javnost, podržani od svojih „ratnih i političkih sponzora“, nastoje po svaku cenu „zacementirati istinu o Srebrenici“ koju je utvrdio Haški tribunal. U tom kontekstu su i aktuelni pokušaji izmene krivičnog zakona BiH, u kome bi negiranje genocida u Srebrenici bilo sankcionisano kao krivično delo. Ovo je još jedan način da se još više udaljimo od istine o „srebreničkim događajima“, a i da se narodi međusobno još više konfrontiraju.

U srpskom javnom mnjenju, u percepciji većine srpskog naroda, „Srebrenica“ je jedna velika nesreća i zločin koji su zadesili srpski narod toga kraja tokom rata od 1992. do 1995. godine, a stradanje Bošnjaka u julu 1995. godine, „isprovocirana reakcija“, „međunarodna urota i nameštaljka“ za Srbe u celini.

„Srebrenica“ zaslužuje istinu. Sve srebereničke žrtve, i srpske i bošnjačke, zaslužuju istinu i odgovore na mnoštvo pitanja. Borba za istinu i dokazivanje istine je donkihotovski napor, borba sa vetrenjačama. To je uvek bilo tako i tako će i biti. Poznata je izreka da u ratu „prvo pogine istina“. Međutim, nakon toliko godina od rata, istinu treba oživeti, događaje reanimirati, udahnuti im dah istine i smelo se suočiti sa svim posledicama utvrđene istine.

Kao autor ovoga teksta, neposredni sam učesnik mnogih ratnih događa u BiH, pa i na području Srebrenice. Kao haški optuženik i osuđenik, raspolažem sa obimnom istorijskom građom, neposrednim saznanjima, kao čovek koji je imao uvid u mnoštvo sudskih dokaza, i neko ko je neposredno 3,5 godine u kontinuitetu pratio sudski proces, raspolažem sa dovoljno činjenica koje maksimalno ograničavaju subjektivnost u zaključivanju i iznošenju stavova o „Srebrenici“. Usput da kažem da nisam osuđen za počinjenje genocida, niti konspiraciju radi počinjenja genocida.

Bio sam u prilici da proučim obilje istorijske građe koja se odnosi na rat u BiH, na sve zaraćene strane, njihove ratne ciljeve, koju je prikupilo tužilaštvo HT, a koja je bila u arhivama, i nije bila dostupna stručnoj javnosti. I kao neposredni učesnik borbenih dejstava na terenu, imao sam vlastiti uvid u borbene događaje. U sudnici sam 3,5 godine gledao dokaze i slušao tumačenja tih dokaza od strane tužilaštva i odbrane. Pročitao sam na stotine izjava raznih svedoka, analizirao hiljade stranica raznih dokumenata i pisanih dokaznih materijala, ekspertskih izveštaja raznih vrsta, koji su se odnosili ne samo na predmet „Srebrenica“, nego i na mnoge druge. Gledao u oči stotine svedoka koji su prošli kroz sudnicu.

Dobro je polemisasti sa svim napisanim o Srebrenici. Argumentovano osporavati različite tvrdnje i stavove, to je produktivno i poželjno, ali očito nije dovoljno. Mnogo je osporavanja onoga što je rečeno o Srebrenici, ali iz pera srpskih autora skoro da nema ili vrlo malo ima celovitih izveštaja i knjiga o tome šta se u istinu desilo. Skoro da nema „srpske verzije događaja“, uglavnom ima osporavanja već rečenog i napisanog. Kada kažem „srpske verzije događaja“ onda isključivo mislim na utvrđivanje činjenično istinitog toka događaja. Ovo je jedan skroman pokušaj da se u jednom trodelnom autorskom tekstu, iako po obimu ograničenom, ipak na celovit način progovori o „srebreničkim događajima“, koji bi svakom dobronamernom čoveku trebao biti prihvatljiv.

Odmah na početku želim da iznesem jedan stav u vidu zaključka, koji je logičan i ispravan, i koji može biti motiv i vodilja i za one koji ga prihvataju i za one koji ga osporavaju. Radi se o sledećem: Svi utvrđeni dokazi pokazuju da zločin koji se zbio na području Srebrenice u julu 1995. nad pripadnicima 28. Divizije tzv. ABiH, nije bio rezultat plana, organizovanog delovanja srpskih institucija vojske i države. Nije utvrđeno postojanje namere da se pripadnici 28. Divizije tzv. ABiH pogube samo zbog toga što su bili Bošnjaci – muslimani.

Analiza koja sledi ne upire prstom u bilo koga u smislu krivične odgovornosti, ona ostaje na terenu činjenica kao takvih. U njoj se govori i o opravdanim i legitimnim delovanjima VRS, ali i o postupcima suprotnim običajima ratovanja i ženevskim konvencijama. Utvrđene činjenice su toliko snažne same po sebi da pravnicima ne ostaje mnogo prostora za različita zaključivanja i različite pravne kvalifikacije samog zločina. Emotivne, brze, površne i politički motivisane pravne ocene „srebreničkih događaja“ neopravdano vode zaključku da je reč o „genocidu“.

ŠTA SE ZBIVALO U PODRINJU I SREBRENIČKOM KRAJU U ORUŽANIM SUKOBIMA OD 1992-1995.

Podrinje u vrtlogu kontinuiranih oružanih sukobljavanja i ideološke osnove paravojnog organizovanja i borbenog delovanja muslimanskih snaga u Podrinju

Bez namere da se bilo koja činjenica prećuti, prekvalifikuje ili izmisli nova u vezi sa „srebreničkim događajima“, želimo u sklopu celovite analize uključiti potpun – širi kontekst događaja koji su predhodili ili bili uvod ratnim događajima u BiH u periodu 1992-1995, kao i srpsko stradanje u Podrinju tokom rata pre 1995. godine. Kada je reč o događajima u Podrinju i u srebreničkom kraju u ratu 1992-1995. oni se moraju posmatrati u vrlo složenom istorijskom, političkom, geopolitičkom, religioznom, ideološkom i vojnom kontekstu. Srpski etnički prostor i srpske zemlje su se nalazile i nalaze se i danas u kontinuiranim balkanskim političko-istorijskim i političko-geografskim procesima. Ovi procesi i danas značajno određuju sudbinu srpskog naroda u celini.

Osmanlijski prodor na Balkan i u Evropu, a kasnije i razna teritorijalna razgraničenja moćnih imperija, koje su nastojale da u značajnim geostrategijskim pograničnim zonama anuliraju srpski pravoslavni identitet stanovništva i prostora, rezultirali su razbijanjem teritorijalne kohezije srpske države, fizičkim uništenjem stanovništva, migracijama i verskim i nacionalnim konvertitstvom.

Dakle, „srpska država” koja bi u svojim granicama obuhvatila većinu srpskih zemalja čini suštinu još uvek nerešenog „srpskog pitanja” na Balkanu.

Poslednji ratni sukobi na kraju 20. veka pokazuju da je suština rešavanja „srpskog pitanja” teritorijalna, odnosno geografska, što se često prenebregavalo ili pragmatično definisalo kao „političko pitanje”, „demokratsko pitanje” ili „kulturno-civilizacijsko pitanje”.

Karta – 1. Plava boja na karti označava područje Podrinja

Na prostoru srpskih zemalja teritorijalno se dodiruju i prožimaju tri kulturno-civilizacijska „kruga” – vizantijsko-pravoslavni, zapadno-katolički i islamski. Istočna Bosna, a posebno Podrinje su prostori na kojima su se u najvećoj meri osetile posledice geografske, političke, geopolitičke i etničke fragmentacije srpskog nacionalnog korpusa u celini, kao posledica kontaktnosti tih civilizacijskih krugova.

Kada je reč o ratnim stradanjima i oružanim sukobljavanjima u dolinama srpskih reka, intenzitet tih sukoba i narodnog stradanja bili su najizraženiji u dolini reke Drine.

Neki pokušavaju da dokažu da je Drina bila granica između svetova, granica između civilizacija, granica između religija. Međutim, Drina je, a što je najgore po srpski narod, bila granica između Srba samih – delila je srpski etnički korpus. Ona to čini i danas, ali ne u tako oštro izraženoj formi.

Proklamovani nacionalni i politički ciljevi Stranke demokratske akcije (SDA) u BiH, kao i sve izraženije jačanje njenog vojnog krila, posebno posle formiranja Patriotske lige, doveli su do propasti pregovora o očuvanju mira u BiH, i do otvorenih napada od strane paravojnih formacija, formiranih od strane SDA, Hrvatske demokratske zajednice (HDZ) i delova MUP BiH na snage JNA, koju su podržavale srpske teritorijalne i dobrovoljačke jedinice. Borbena dejstva u Podrinju počela su početkom aprila 1992.g. napadima muslimanskih oružanih formacija na jedinice JNA i na srpska naselja. Napadi su izbili u dolini Drine u svim značajnijim naseljima i gradovima (Foča, Goražde, Višegrad, Bratunac, Srebrenica, Zvornik).

Dolina Drine je bila, a i danas je od ogromne istorijske, političke i strateške važnosti za Srbe. Zato je muslimansko rukovostvo u BiH, već na početku 1992. g. nastojalo, u skladu sa vlastitim istorijskim težnjama, i interesima njihovih saveznika (nekih velikih zapadnih sila), po svaku cenu, preuzeti punu vojnu kontrolu nad dolinom reke Drine i na taj način izolovati Srbe u Sarajevsko-romanijskoj regiji i onemogućiti svaku vezu Srpskog naroda u BiH sa Srbijom. Da je muslimansko vojno i političko rukovodstvo uspelo uspostaviti kontrolu nad dolinom Drine, onda bi u kasnijim etapama politički i vojno zagospodarilo celom BiH, i tako ostvarilo vlastitu unitarnu državu i istorijske težnje – BiH bez Srba, ili sa obespravljenim Srbima. Srbi u Podrinju bili su potpuno svesni značaja održavanja veza sa Srbijom i nastojali su po svaku cenu braniti sva srpska naselja i gradove u dolini Drine. Odbranom svojih nacionalnih interesa u Podrinju, Srbi su znali da na taj način brane opstanak srpskog naroda na celokupnom prostoru BiH.

Vrhunac pretnji srpskom narodu iskazan je u stavovima iz „Islamske deklaracije“ A. Izetbegovića, koji su najbolje oslikani u delu Adnana Jahića, čije viđenje države Bosne i Hercegovine navodi Sefer Halilović u svojoj knjizi „Lukava strategija“: „Prostor na kojem poslije rata ostane naša Armija Bosne i Hercegovine biti će muslimanska država; muslimanska država biti će nacionalna država Bošnjaka, odnosno muslimana, dok će ostale etničke grupacije imati građanska prava koja im inače, kao nacionalnim manjinama, po važećim međunarodnim konvencijama pripadaju; muslimanska država imat će muslimansku ideologiju, zasnovanu na Islamu, islamskim vjersko-pravnim i etičko-socijalnim načelima, a i sadržajima zapadnoevropske provenijencije koji nisu u suprotnosti sa gore navedenim; muslimanska ideologija biti će ugrađena u kompletan građansko-pravni sustav buduće muslimanske države, od državnih i nacionalnih simbola, preko vladajuće nacionalne politike, do školstva, socijalnih i privrednih institucija i, dakako, muslimanske porodice, ćelije cijele države itd“.

Prof. Dr. Miroljub Jevtić u svom članku „Džihad kao sredstvo ciljeva islama“, navodeći citate iz islamskih informativnih novina „Preporod“ od 1. oktobra 1991. godine (str. 10), kaže: „Dakle, još 1991. godine, pre izbijanja rata u bivšoj jugoslovenskoj republici BiH, islamska verska zajednica je pripremala muslimansku populaciju propovedajući joj da je džihad propisan i da se sastoji u tome da se islam proširi na sve nemuslimane, bilo da prihvate veru, bilo da postanu zimi, tj. građani sa ograničenim političkim pravima. Prema tome je delovala i Islamska zajednica, ali i SDA, kao politička stranka. Oni su bili svesni da u postojećim međunarodnim odnosima ne mogu propovedati džihad i dobiti odgovarajuću podršku međunarodne zajednice, pa su izabrali drugi, za svet prihvatljiviji put. Odlučili su se za stvaranje nezavisne BiH, s muslimanskom dominacijom… Stoga je poglavar muslimanske zajednice na svetskom savetu za džamije u Meki, u februaru 1992., tražio da islamske zemlje vrše pritisak za priznavanje nezavisnosti BiH, da se Albancima na Kosmetu obezbedi pravo na otcepljenje, da Raška oblast dobije autonomiju i da Makedonce primoraju da podele svoj suverenitet sa muslimanima“. Danas vidimo koliko su ovo bili dalekosežni zahtevi i poruke.

Stranka demokratske akcije je 31. marta 1991. godine formirala vojno krilo Stranke demokratske akcije – Patriotsku ligu. Patriotska liga je bila muslimanska paravojna organizacija. Do februara 1992. godine bila je organizovana u formacije od odelenja do brigada. Imala je oko 150.000 pripadnika, od kojih 70.000 naoružanih. Tu tvrdnju potvrđuje i komandant Patriotske lige Sefer Halilović. O formiranju Patriotske lige referisao je Aliji Izetbegoviću februara 1992. godine. U “Direktivi o odbrani Bosne i Hercegovine” kao neprijatelj su naznačeni „SDS sa Jugoslovenskom armijom i ekstremno krilo Hrvatske demokratske zajednice.

Stradanje Srba u Srebreničkom kraju krajem 1992. i početkom 1993.

Sledeći generalna upustva SDA, a posebno njenog vojnog krila muslimanske snage u Podrinju vrlo revnosno pristupaju izvršavanju borbenih zadataka čiji je osnovni cilj progon srpskog stanovništva, učvršćivanje vlasti unutar vlastitog etničkog korpusa i maksimalni doprinos unitarizaciji BiH. Veliki broj srpskih naselja u Birču i Podrinju, posebno u opštinama Vlasenica, Bratunac, Zvornik, Srebrenica i Skelani padaju pod udar paravojnih snaga Patriotske lige. Veliki broj sela biva zbrisan sa lica zemlje, veliki broj civila strada, još veći broj se našao u izbeglištvu. Evo šta se o tome kaže u Ratnoj zapovesti Muslimanske komande Zvornika, Vlasenice, Bratunca i Srebrenice izdate 30.09.1992.g. u Konjević polju: „Naređujem borbena dejstva u kontinuitetu sa ciljem potpunog uništenja srpskih naselja na prostoru Drinjače, Liješnja, Kravice, Raševa i drugih srpskih naselja u opštinama Zvornik, Bratunac i Srebrenica“….. „Odlučio sam sa brigadom jačine 1500 boraca napasti poznato četničko uporište KRAVICU sa njenim zaseocima i uništiti ga do temelja’. Videli smo da se ovo nekoliko meseci kasnije uistinu i desilo.

Kao posledica ovakvih i sličnih borbenih delovanja muslimanskih snaga, posebno u srednjem Podrinju, ukupan položaj srpskog stanovništva bio je neizdrživ i pretila je opasnost potpunog uništenja.

Nakon zauzimanja srpskih sela Podravanje, Bjelovac, Fakovići i drugih, egzodusa srpskog naroda u januaru 1993. godine, pada Skelana i Kravice, prestao je svaki oblik života srpskog naroda u užem delu Srednjeg Podrinja – na prostoru od Žepske stene na jugu i jugoistoku do Drinjače na severozapadu i severu, osim grada Bratunca. U Srednjem Podrinju, muslimani su nastojali organizovati život isključivo u skladu sa odredbama „Islamske deklaracije” Alije Izetbegovića.

Muslimanske oružane snage su u svojim borbenim operacijama u Srebreničkom kraju uništile mnoga srpska naselja. Pri tome je ubijen veliki broj civila. U ovakvim i sličnim napadima ubijeno je preko 1.000 Srba, a povređeno ili ranjeno 2.800 do 3.200. Ubijanja su vršena na krajnje zlikovački način: spaljivanjem, sečenjem stomaka, odsecanjem glave, udarcima tupim predmetima, klanjem… Slede navodi nekih od zlodela koja govore o zločinima nad Srbima i njihovom progonu:

– 8. maja 1992. godine ubijen je u Srebrenici srpski poslanik u republičkoj skupštini Bosne i Hercegovine, Goran Zekić, što je dovelo do masovnog iseljavanja Srba iz Srebrenice;

– u srpskom selu Gostilj (opština Srebrenica), koje je spaljeno i do temelja razoreno, muslimani iz Potočara ubili su Lazara Simića i zapalili Radojku Milošević;

– u selu Oparci (Srebrenica), 1. juna 1992. godine, ubijeno je šest Srba i popaljene sve srpske kuće;

– u pretežno srpskom selu Metaljka (Milići), 10. juna 1992. godine, ubijeno je pet lica, spaljeno 25 kuća, škola i upravna zgrada preduzeća „Birač” iz Vlasenice;

– selo Ratkovići (opština Srebrenica), napadnuto je 21. juna 1992. godine i ubijeno osam lica;

– u selu Loznici (opština Bratunac), nestala je četvrtina stanovnika u napadima 28. juna i 14. decembra 1992. godine;

Karta – 2. Prikaz stradanja pojedinih srpskih naselja u Srednjem Podrinju
(Skelani, Srebrenica, Bratunac)

– selo Brežani (opština Srebrenica), je 30. juna 1992. godine napadnuto i zapaljeno, ubijeno je 19 meštana – jednom odsečena glava, drugi razapet na krst i spaljen…;

– u selu Krnjići (opština Srebrenica), 5. jula 1992. godine ubijeno je i zaklano 16 meštana;

– selo Zagoni (opština Bratunac), 5. i 12. jula 1992. godine je napadnuto i uništeno, a 20 meštana spaljeno;

– u selu Zalazje (u blizini Srebrenice), u napadu 12. jula 1992. godine, ubijeno je 39 lica;

– u selu Magašići (opština Bratunac), samo u napadima 20. i 25. jula 1992. godine, ubijeno je 11 lica;

– u selu Ježestica (opština Bratunac), u napadu 8. avgusta 1992. godine ubijeno je devet stanovnika, a 7. januara 1993. godine (na pravoslavni Božić) ubijeno je osam lica;

– u selu Podravanje (opština Milići), u napadu 24. septembra 1992. godine, ubijeno su 23 lica na najsvirepiji način, a selo je spaljeno i opljačkano:

– na površinskom kopu u Milićima, na najsvirepiji način, ubijeno je sedam čuvara ovog objekta;

– u Fakovićima (opština Bratunac), 5. oktobra 1992. godine, ubijeno je 19 stanovnika;

– u selu Boljevići (opština Bratunac), 5. oktobra 1992. godine, ubijeno je osam Srba;

– u selu Bjelavac (opština Bratunac), 14. decembra 1992. godine, ubijeno je 27 stanovnika;

– u selu Sikirići (opština Bratunac), 24. decembra 1992. godine, ubijeno je 24 stanovnika;

– u selu Kravica (opština Bratunac), 7. januara 1993. godine (na pravoslavni Božić), ubijeno 16 stanovnika, selo spaljeno i opustošeno;

– u selu Šiljkovići, koje se nadovezuje na selo Kravicu (Bratunac), istog dana ubijeno je 13 stanovnika;

– u selu Venzići (opština Milići), u napadu 8. januara 1993. godine, ubijena su dva stanovnika;

– u selu Ćosići (Skelani), 16. januara 1993. godine, ubijeno je 16 lica;

– u Kušićima (opština Skelani), 16. januara 1993. godine, ubijeno je 16 lica;

– u selima Skelana, u januarskim napadima, ubijeno je 15 Srba.

Ovo su samo neki primeri stradanja Srba u srebreničkom kraju. Ukupan broj stradalih Srba u Podrinju i Birču od 1992- 1995. godine iznosi 3287 žrtava.

Poseban primer svireposti je monstruozno ubistvo Milka Markovića iz Šušnjara. U dokumentu organa bezbednosti 28. Divizije tzv. ABiH se kaže: „Uhvaćen je, maltretiran i boden nožem. Doveden u mjesto Gniona u jedan potok. Tu je djelimično preklan i živ zapaljen”.

Progonom Srba iz rejona Goražda (avgust 1992.) muslimanske snage uspostavljaju kontrolu i leve i desne obale reke Drine od Goražda do Višegrada, i spajaju se sa snagama u Žepi. Na ovaj način direktno bivaju ugrožena sva srpska naselja u opštini Višegrad, i narod se našao pred opasnošću opstanka. Područje opštine Bratunac je bilo potpuno ugroženo i stanovništvo saterano na samu reku Drinu, kao i stanovništvo Skelana. Padom Kamenice (novembar 1992.) i izbijanjem muslimanskih snaga nadomak Kula grada (Zvornik) i sve žešćim napadima 2. Korpusa tzv. ABiH sa pravca Kalesije i Tuzle, znatno je ograničen manevar snagama na području Zvornika, i bila je ugrožena odbrana zvorničkog područja. Dakle, na ukupnom prostoru od Goražda, preko Višegrada i Bratunca do Zvornika, sa romanijskim zaleđem, na kome je živelo oko 100 000 stanovnika, operativni i taktički položaj VRS bio je vrlo nepovoljan i bio je ugrožen opstanak stanovništva u selima i gradovima. Da ne bi došlo do potpunog kolapsa odbrane i pogroma i progona srpskog stanovništva iz doline Drine, GŠ VRS je preduzimao mere za jačanje položaja odbrane i stvaranja uslova za preuzimanje borbene inicijative.

SRPSKI ODGOVOR I STVARANJE „ZAŠTIĆENE ZONE“

Drinski korpus (DK) VRS i oslobađanje srpskih naselja

Da bi se zaštitio i odbranio srpski narod u Podrinju, rukovodstvo Republike Srpske donosi odluku da se formira Drinski korpus (DK) Vojske Republike Srpske (01.11.1992.), čija se zona odbrane uglavnom poklapala sa regijom gornjeg i srednjeg Podrinja.

Međutim humanitarna i vojna situacija srpskog stanovništva i srpskih snaga se i dalje pogoršavala. Muslimanske snage su uspele početkom januara, zauzimanjem i spaljivanjem srpskog sela Kravica na Božić 07.01.1993. godine, potpuno izolovati Bratunac od ostatka DK, i uspostaviti celovitu kontrolu teritorije od Žepe preko Srebrenice, Konjević Polja, pa sve do Kalesije, razdvajajući tako srpske snage i srpske teritorije Romanije i Podrinja.

Zbog toga je Komanda Drinskog korpusa 15.02.1993. godine, preduzela protivudar na tri taktička pravca: od Zvornika ka jugu, od Višegrada ka severu i od Drine preko puta Ljubovije ka zapadu. Organizovana je čvrsta odbrana na svim pravcima koji od sarajevske regije i Tuzle izvode ka Srednjem Podrinju. Jedinice su bile popunjene uglavnom borcima rođenim u Srednjem Podrinju. Veoma brzo je ostvaren uspeh. Već u aprilu je izgledalo da će Srebrenica biti oslobođena. Moral srpskih boraca bio je visok. Gotovo svaki vojnik je na tom putu naišao na posmrtne ostatke svojih najbližih. Pojedini leševi su bili stari i po nekoliko meseci. Duševno stanje tih boraca svakom razumnom i dobronamernom je jasno. Uništena imovina, spaljeni domovi, unakaženi članovi porodica – to je slika koju srpski borci nisu mogli zaboraviti. Van svake je sumnje da je to uticalo na njihovo duševno stanje i odnos prema neprijatelju.

Svesni zlodela počinjenih nad srpskim stanovništvom Muslimani su bežali pred srpskom vojskom. Odlazili su u više pravaca: deo ka Tuzli, deo je bio stacioniran u gradu Srebrenici pod zaštitom snaga Ujedinjenih nacija, a deo je bežao ka teritoriji Srbije – uglavnom Muslimani iz Žepe. U Srbiji im je pruženo utočište. Deo Muslimana se iselio (njih oko 10.000) na teritoriju pod muslimanskom kontrolom, u organizaciji UNPROFOR-a.

Drinski korpus je imao snage i odlučnosti da oslobodi Srebrenicu, ali nije dobio dozvolu Vrhovne komande Vojske Republike Srpske iz više razloga: (1) međunarodna zajednica oličena u UNPROFOR-u i njegovim komandantima, iz prevashodno sopstvenih strateških razloga, želela je da to spreči jer je bila naklonjena muslimanima; (2) Vrhovna komanda Vojske Republike Srpske je bila svesna da bi bilo teško sprečiti osvetu boraca koji su na putu od Drine do Srebrenice skupljali unakažena tela svojih najbližih i nalazili zgarišta svojih domova.

U skladu sa ovim razlozima, Vrhovna komanda Vojske Republike Srpske je pravilno procenila da je strategijski sasvim dovoljno uspostaviti kontrolu dela Srednjeg Podrinja, a da ne treba ulaziti u rizik oslobađanja Srebrenice. Bilo je najvažnije da se onemogući muslimanskim snagama korišćenje Srebrenice kao operacijske osnovice ka Drini i Podromaniji.

Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija je svojom rezolucijom br. 819 od 16.04.1993. godine proglasio grad Srebrenicu i njegovu okolinu „zaštićenom, demilitarizovanom zonom“.

Karta – 3. Prikaz dela zone DK na kome se vidi srebreničko područje

Od tada je Srebrenica funkcionisala kao muslimanska enklava koju su Ujedinjene nacije stavile pod zaštitu.

„Demilitarizacija Srebrenice“

Sporazum o demilitarizaciji Srebrenice i Žepe” sklopljen je između general-pukovnika Ratka Mladića i generala Sefera Halilovića, u prisustvu general-potpukovnika Filipa Moriona, 8. maja 1993. godine. U preambuli sporazuma potpisnici potvrđuju da se Ženevske konvencije koje se odnose na zaštitu žrtava međunarodnih oružanih sukoba potpuno primenjuju u sukobu u Bosni i Hercegovini. Prema sporazumu svaka vojna ili paravojna jedinica će morati ili da se povuče iz demilitarizovane zone ili da preda naoružanje. Municija, mine, eksplozivi i borbene zalihe u demilitarizovanim zonama biće predate UNPROFOR-u.

Da bi neka zona stekla status demilitarizovane zone shodno članu 60. Dodatnog protokola, ona mora ispuniti sledeće uslove: (1) da se iz zone evakuišu svi borci, pokretna oružja i pokretna vojna imovina; (2) da se za ratna neprijateljstva ne smeju koristiti nikakve pokretne vojne instalacije ili ustanove; (3) da vlasti i stanovništvo ne smeju preduzimati nikakve akte neprijateljstva prema drugoj strani u sukobu, niti prema bilo kom u ili izvan enklave; (4) da mora prestati svaka aktivnost vezana za vojne napore.

Muslimansko rukovodstvo radi sve suprotno sporazumu o demilitarizaciji, pa Sefer Halilović, komandant GŠ tzv. ABiH komandantu 2. Korpusa u Tuzli i Naseru Oriću u Srebrenici, naređuje: “Potrebno je dobro utvrditi linije odbrane i Naseru HITNO dostaviti KURBAN. Razoružanje naših jedinica ne dolazi u obzir, niti jednog vojnika, a kamo li jedinice. Komanda 2. korpusa mora naći načina da dostavi KURBAN”.

Prema rezoluciji Ujedinjenih nacija i postignutom sporazumu snagama Vojske Republike Srpske je zabranjen pristup tom području. Rukovodstvo Republike Srpske je bilo obavezno da omogući dostavu humanitarne pomoći muslimanskom stanovništvu, što je i činjeno.

UNPROFOR nije uspeo da demilitarizuje to područje. Snage 28. divizije predale su samo ograničene količine trofejnog naoružanja, zadržavši velike količine lakog i teškog naoružanja. Tako je, u suštini, 28. divizija dobila vreme za predah i uslove za konsolidaciju svojih snaga. Sve vreme postojanja “zaštićene zone” 28. divizija se naoružavala. Naoružanje je transportovano helikopterima sa područja Kladnja i Tuzle, kao i uz pomoć nekih delova UNPROFOR-a, zloupotrebom transporta humanitarne pomoći u kojima je švercovano naoružanje, municija i sredstva veze.

Snage 28. divizije su intenzivno izvodile napadna i prepadna dejstva iz “zaštićene zone” na položaje Vojske Republike Srpske i na nezaštićena srpska sela na području Bratunca i Skelana. U tim dejstvima stradao je veliki broj srpskih boraca i civila. Vojska Republike Srpske nije mogla tolerisati takva dejstva iz više razloga, pre svega zbog gubitaka u ljudstvu, potrebe držanja dve brigade oko “zaštićene zone” i stalnog jačanja 28. divizije, te, naročito, zbog nepoštovanja odredbi Rezolucije Saveta bezbednosti od strane UNPROFOR-a i muslimanskog rukovodstva. Vojska Republike Srspke je uputila niz upozorenja komandi UNPROFOR-a – (holandski bataljon), i muslimanskim snagama u Srebrenici. Pošto to nije dalo pozitivnih rezultata odlučeno je da se izvede operacija sužavanja “zaštićene zone” i njena stvarna demilitarizacija.

Izvor: Fond Strateške Kulture