Sudar imperija (4) – o ideji Svete Rusije

Linkovi prethodnih delova: prvi, drugi, treći.

„Ruska ideja − to je ocrkovljenje. Zato što se bez preporoda duše Otadžbina neće preporoditi.
Nisu vile i strani automobili doneli slavu Rusiji, već ruska pravoslavna duša koja je,
sabravši razdrobljene zemlje, sazdala veličanstveno duhovno bogatstvo. A bez duše svako telo je mrtvo.
Koliko god ga mazali rumenilom i kitili cvećem, pokojnik je pokojnik.“

Jeromonah Roman (Matjušin)

Naučna metodologija i bogoslovska metodologija analize društvenih procesa često se nalaze u sukobu, između njih postoji svojevrstan jaz, teško premostiv. Polazeći od te činjenice pokušaću da otvorim diskusiju u pravcu pojedinih društvenih zakonitosti koji se ne kose sa hrišćanskim shvatanjem otvorenosti istorije. Kao što skreće pažnju Ranko Gojković, povodom istorijske sudbine Svetog cara Nikolaja Drugog Romanova i carevića Alekseja: „Iz Biblije znamo za primere kad iskreno pokajanje odvraća gnev Gospodnji i da je u ruskom narodu zaživelo pokajanje na koje su pozivali sveti Teofan Zatvornik i Jovan Kroštanski, našlo bi se leka i za bolest carevića i bila bi izbegnuta martirijska istorija ruskog naroda u 20. veku.” ^[1]

Pokušaću stoga da ukažem na eventualna rešenja u okviru iskustva sveštene istorije, odnosno istočnohrišćanskog diskursa, onako kako se ono odražava na zemlje takozvanog vizantijskog komonvelta, jer je, sledeći Aristotela, jasno da metodologija mora odgovarati predmetu istraživanja. Istorija Rusa je osobena te se na nju ne mogu primeniti zapadni kriterijumi, koji je po inerciji stavljaju u formu svojevrsne autokratije, orijentalnog despotizma i sličnih optužujućih ocena, previđajući (ne)svesno prirodan tok centralizacije njene vlasti i zaštitu države kao viši duhovni smisao ka kome teži većina ruskih vladara.

Crkvena imperija

Sa srpske crkveno-pravne tačke gledišta, temelj pravoslavne državotvorne misli se nalazi u grčkim nomokanonima koji će svoju „prečišćenu” verziju dobiti u Zakonopravilu Svetog Save, a završnu ulogu u Dušanovom zakoniku. U ruskoj istoriji ova dva zakonika poslužiće kao jedan od temelja zakona Ruske pravoslavne crkve, a preko Crkve ka državi i narodu kao sprovodniku ideje višeg Carstva, ka kome se teži i služi. „Uporedna analiza pojedinih propisa Dušanovog zakonika sa propisima Sudebnika od 1497. godine, Sudebnika od 1550. godine i Sabornog uloženia od 1649. godine, pokazuje da između srpskog i ruskog srednjovekovnog prava postoje značajne sličnosti, iako se radi o vremenski međusobno udaljenim pravnim spomenicima, nastalim u državama koje su se razvijale u drugačijim istorijskim uslovima.” ^[2]

Razlog za to prof. dr Zoran Čvorović nalazi u zajedničkom pravnom uzoru – vizantijskom i u zajedničkom slovenskom običajno-pravnom nasleđu. Posebno je interesantno Čvorovićevo razmatranje zaštite države u srpskoj i ruskoj državi povodom zakletvi vernosti knezu, odnosno caru: „Vizantijska ideja jednakosti pred zakonom, nezavisno od društvenog statusa pojedinca, pokazala se u Moskovskoj Rusiji toliko ukorenjenom da ni pod pritiskom okupacije feudalne Poljske sudska nadležnost Bojarske dume za političke delikte nije mogla da se preobrazi u ekskluzivnu stalešku privilegiju bojarskog reda.” ^[3]

Pošto crkveno pravo nije moja prevashodna delatnost, ja ću razmatranje mogućeg projekta za konsolidovanje ruskog društva potražiti na svetosavskom tragu, ali i tragu duhovno-društvenih istraživanja ruskih i srpskih društvenih mislilaca u okviru tema kojim se bavim u knjizi u nastajanju Rusko pitanje na prelomu epoha.

Rusija je ranjiva i nestabilna samo onda kada izgubi smisao svog postojanja, kada se otrgne od svog izvornog nadvremenog naznačenja one koja drži svet (katehon) da ne potone u bezdan i besmisao, a to znači da u momentu kada izađe iz svog kulturno-civilizacijskog koda neminovno dolazi do raspada osnova njene državnosti: „Principi koji leže u narodu jednog kulturno-istorijskog tipa mogu biti deformisani, uništeni, ali ne mogu biti zamenjeni principima koji pripadaju drugom kulturno-istorijskom tipu, sem tako da se uništi narod, tj. da se taj narod od samostalnog istorijskog delatnika pretvori u etnički materijal koji treba da uđe u sastav nove narodnosti koja se formira.” ^[4]

Ovo je osnovna teza mog rada: ustanovljavanje na koji način, u trenutnim okolnostima, može doći do vaspostavljanja državnog modela/projekta/strategije koja će biti u stanju da Rusiju vrati u svoje „prirodno ležište” i neutrališe uticaj konceptualnih virusa zapadne matrice koji poništavaju ili, na duge staze, kao crvi razaraju ruski civilizacijski kod. A kao druga teza nameće se detektovanje unutrašnjih procesa koji su doveli do toga da Rusija prihvati politonime i od strane neprijatelja projektovanu političku stvarnost. „’Ukrajina’ se rađala, ali ona nikada ne bi nastala u Kijevu da nije bilo i Varšave, ali i Moskve.” ^[5] S tim u vezi, dalje se otvara pitanje do koje mjere su procesi zapadnjačenja sveta zahvatili rusko biće. Da li je ono zašlo u dublje sfere duha i nagrizlo koren? Da li je slom SSSR-a doveo do vesternizacije ogromnog prostora ili je SSSR bio neuspešan projekat odbrane, ne vojno, već kulturno-civilizacijski neodrživ projekat?

Sada je jasno, s ove tačke meta-istorijskog pogleda, da je bilo moguće preusmeriti unutrašnje snage i duh crvene imperije ka starom/novom obrascu državnog ustrojstva, iskoristivši socijalni kapacitet koji se stvorio, no geopolitička katastrofa se desila i lekcija rušenja SSSR-a mora biti pažljivo izučena, a njeni doprinosi ruskoj državnosti uvaženi.

Ruska misao

Da se vratim na osnovnu misao o „prirodnom ležištu” ruske državnosti, od kojih obrazovanje čini jedan od temelja. Od presudne važnosti se čini odvajanje pseudonauke od istinskog naučnog saznanja, te je stoga neophodno zapadne mislioce (i zapadnocentrične mislioce unutar ruske sfere misli) i njihova dela prevesti na jezik činjenica, koji je u stanju da razlikuje propagandu od stvarnosti, počevši od Hakslija, preko Orvela pa sve do Hantigtona i Bžežinskog. Dakle, kao prvi elemenat stvaranja novog/starog obrazovnog procesa, koji čini osnovni temelj svake jake države, uz otklon od bolonjizacije nauke, javlja se i otklon od propagandne note zapadne društvene misli i nametanja razmišljanja koja nisu imanentna ruskoj misli. No ni slučajno se ne sme ići ka zabrani izučavanja tih dela (što se pokazalo kontraproduktivno u svim fazama ruske državnosti), već ka vaspostavljanju određenog modela u kojem bi se tačno iščitavali i tumačili mislioci i stratezi zapadne misli, rangirajući ih od istinski naučnih ka kvazinaučnim, jer, stara je istina, neprijatelj se mora poznavati da bi se pobedio.

S tim u vezi, kao druga delatnost nameće se potreba stvaranja nove nauke koja će biti kadra da odgovori izazovima novog doba. „Rusija obavezuje političku teoriju da suštinski preobrazuje svoju metodologiju, jer ne može objasniti i razumeti njenu političku istoriju. Najnovije iskustvo pokazuje da se zapadne ustanove i pojmovni modeli ne mogu mehanički prenositi na rusko tlo. Metodološka osnova savremene zapadne političke teorije razmene sa prosvjetiteljskim likom ‘razumnog egoiste’, koja racionalistički uprošćava, svodi složenu ljudsku ličnost na biće koje svjesno ostvaruje svoje materijalne i druge interese. Političko se shvata kao sudar ličnih i grupnih interesa.” ^[6] Dakle, interes se nameće kao svojevrsan kult ka kome treba svi da teže i zbog čega je potrebno žrtvovati vekovne vrednosti i postulate, a to se kosi sa osnovnim tvoračkim principima ruske državnosti − sabornosti, zavetnosti i „monarhističkoj svesti naroda” (Ivan Solonjevič).

Po ocjeni A. I. Fursova, trenutno se nalazimo u tački polifurkacije i potrebna nam je nova nauka o društvu, jer stara nauka, koja se formirala sredinom 19. veka, odlazi u prošlost. Ona je odražavala realnost buržoaskog društva, a sada iščezavaju objekti zbog kojih je formirana sociologija, politikologija. Potrebno je stvoriti principijelno novu nauku, „jer ko prvi stvori tu nauku imaće šanse da osvoji XXI vek.” ^[7] Ta nauka ne sme da se odvaja od onoga što je u njenom temelju još od istočnoromejske tradicije – ukorenjenost njene težnje u eshatonu, u svesti da je život služenje Bogu i otačastvu, te da „postoje nadvremena večnost i svagdašnjost i da istorija postaje stvarna zato što se sjedinjuje sa eshatologijom” (Manzaridis).

U svim srednjovekovnim spisima istočnoromejske hrišćanske tradicije služenje Bogu i vladaru smatralo se privilegijom i čašću, a izdajstvo najvećim prestupom. Stoga je neophodno vratiti se vertikali misli koja povezuje sve faze ruske državnosti, a to je duhovni fundament stvoren u Rusa, na kome je i sazdana centralizovana vlast Moskve ili, rečeno u biblijskom duhu, u vreme ono kada je donesen zbornik zakona Sudbenik, simbol dvoglavog orala na državnom pečatu i sazdana svest o Moskvi kao Trećem Rimu. Prilikom sastavljanja ruskog Hronografa (svoda svetske istorije) moskovski car je „preko više simboličkih ravni na sebe preuzeo ulogu naslednika Vizantije.” ^[8]

Kako vekovnu nauku/misao/smisao učiniti prohodnom, pitkom i privlačnom mladom čoveku? Kako da duh večno žive reči i smisla nađe svoj put do mladog čoveka i podupre državotvornu svest mladog naraštaja kao zalog ruske državnosti?

Potrebni su novi interpretativni modeli u kojima će se „sipati” staro (sa)znanje: savremeni u izrazu, a drevni u duhu. Ti obrasci moraju odgovarati duhu vremena, biti kadri da se nose sa izazovima bio-eko-tehno fašizma (termin A. I. Fursova), ideologijom napretka, liberalnog hedonizma i konzumerizma, no oni moraju stajati na tragu Rusije, koja nudi preobražaj i prosvetljenje, svest da je svako pokolenje deo istog niza, nastavljač dela predaka, otaca istinskog Otačastva: „Ideal pravoslavlja nije progres, već preobraženje.” ^[9]

Integritet jezika

Svest o pripadnosti posebnoj civilizaciji, o posebnom kulturnom kodu i misiji, deci treba da se na odgovarajući način prenese još u ranom dobu, ali ne propagirajući već podučavajući, učeći druge − bdeti nad sobom (deca najviše uče na primeru). Posebno je značajno razvijanje svesti o značaju maternjeg jezika i jezika na kojem su govorili preci, koji odleže kao eho, spaja vekove i sobom donosi dublji smisao oplemenjene reči. Pošto se i u ruskom i u srpskom slučaju desilo najprije religijsko, a potom lingvističko odvajanje nekada zajedničkog nacionalnog bića, potrebno je vratiti se na izvor problema, na uzrok razdvajanja, brižljivo razlikujući ono što je nametnuto spolja, a što je proizvod odricanja od drugosti nekada zajedničkog roda, sabranog u najprije duhovno objedinjavajuću teritoriju nekadašnje Rusije.

Jasno je da će svako vaspostavljanje celovitosti istorijske ruske zemlje i državnosti, odnosno rešenje Ruskog pitanja, kao osnovni postulat imati nadilaženje istorijskog redukcionizma i neprestano obnavljanje „zajedničkog jezika” sa običnim narodom. Osnovni princip stabilnog državnog projekta je da on uvek tvrdo prebiva u realnosti. U ruskoj istoriji nekoliko puta se desilo otuđenje vladajućeg sloja od naroda jezikom (Puškinova Tatjana se s mukom izražavala na maternjem jeziku), kulturom, pa i garderobom, te se ta pojava mora analizirati i preduprediti.

Pitanje ruskog jezika, kao i srpskog, te pitanje odabira ćiriličnog ili latiničnog pisma i načina njihove upotrebe, nije samo neka usputna problematika. U kontekstu svih dešavanja u 19, 20. i 21. veku pokazuje se da borba za izvorni srpski/ruski jezik (situacija je identična i u srpskom i u ruskom korpusu) i ćirilicu kao naše identitetsko pismo predstavlja temelj borbe za opstanak autohtone kulture i tradicije: „Stoga je borba za integritet srpskog (ruskog) jezika i borba za prostor, za teritoriju.” [10]

Civilizacijski kod

U svjetsko-istorijskom sukobu Istoka i Zapada, ruska mesijanska ideja zaštitnice pravoslavlja danas je proširena svešću velike većine sveta da Rusija stoji na poziciji zaštitnice kulturne raznolikosti sveta, zaštitnice obespravljenih, ali duhom bogatih istočnih civilizacija. Njih je Zapad u svom atlantističkom globalističkom projektu sveo na objekat destrukcije. Danas govoriti o ideologiji znači govoriti o drevnoj ruskoj stazi koja je obnarodovana u svjetskim razmerama kada je početkom novembra 2022. godine Vladimir Vladimirovič potpisao ukaz kojim se odobrava državna politika čiji je cilj očuvanje i konsolidacija ruskih duhovnih i moralnih vrednosti.

Sve vrednosti i ideali predstavljeni u ovom dokumentu (život, dostojanstvo, ljudska prava i slobode, patriotizam, građanstvo, služba otadžbini i odgovornost za njenu sudbinu, visoki moralni ideali, snažna porodica, kreativni rad, prioritet duhovnog nad materijalnim, humanizam, milost, pravda, kolektivizam, uzajamno pomaganje i poštovanje, istorijsko sećanje, generacijski kontinuitet, jedinstvo naroda Rusije) nalaze se i u temeljima drevne Rusije i deo su ruskog civilizacijskog koda i, kako ističe Ranko Gojković [11], deo su promisliteljske uloge pravoslavlja kao tvoračkog elementa ruske državnosti. Da bi te ideje ponovo, u velikom obimu, zaživele u ruskoj civilizaciji-državi potrebno je uključiti ih kako u društvene tako i kulturne procese, sa svešću o dostignućima drevne Rusije i veličanstvenog nasleđa velikih slovenofila koji su upravo pravoslavlje stavili kao jezgro ruske civilizacije i ruske ideologije.

Kao što istorija ne poznaje svetiju dinastiju od Nemanjića, koji se nalaze na zidovima ruskih hramova unutar Kremlja, tako svet ne pamti takvu mudrost kao u ruskim nastavljačima drevne misli Rusije u doba slovenofila: u razmaku od nekih pola veka projavila se „eksplozija” gromadnog intelektualno-duhovnog potencijala. Praktično se kao „idejni slovenofili” svrstavaju  i tvorac teorije o civilizacijama Danilevski, ali i ideolozi ruskog monarhizma Pobedonoscev, Leontjev i Tihomirov, te velikani zlatnog veka ruske književnosti Puškin, Gogolj i Dostojevski. Posebno mjesto pripada nepravedno zapostavljenom misliocu Nikolaju Fjodoroviču Fjodorovu, koji borbu Istoka i Zapad sagledava još od Persijskih ratova i koji već tada jasno sagledava svetsko-istorijsko kretanje ruskog naroda „koji nomadske narode pretvara u mirne zemljoradnike” [12]. Tu je nakupljeno toliko i mudrosti, i duhovnosti, i vrhunskog naučnog, književnog i religioznog rada, uistinu mislilaca-giganata, da je nemoguće izvan toga tragati za nekom drugom ideologijom Rusije. Evroazijstvo zaslužuje poštovanje i temeljno razmatranje, ali je ipak na nižem duhovnom nivou u odnosu na slovenofile i u sebi nosi i zametak svojevrsne duhovne opasnosti po dalju sudbinu Rusije.

Smatrajući da formu kojom će ove ideje zaživeti tek treba iznedriti i da će puni odgovor na ovo pitanje tek uslediti, na kraju rada ću ponoviti jedno od pitanja iz teksta: kako da duh večno žive reči i smisla nađe svoj put do mladog čoveka i podupre državotvornu svest naraštaja koji dolazi i koji je zalog ruske državnosti?

K R A J

Izlaganje autorke „Sveta Rusija kao temelj ruske državnosti“ na naučnoj konferenciji „Tradicionalne duhovno-moralne vrednosti“ u ruskoj filosofiji prava i domaćoj pravnoj nauci 12. 01. 2023.

Konferencija je održana u organizaciji Katedre državno-konfesionalnih odnosa Donske duhovne seminarije i Katedre teorije i istorije države i prava Pravnog fakulteta Južnog federalnog univerziteta.

__________________________________________________________________________

UPUTNICE:

[1] „Sveti car“, predgovor R. Gojković, Preporod Rusije počeo je kanonizacijom svetih carskih mučenika, s.9.

[2] Z. Čvorović, „Dušanov zakonik u ruskom ogledalu“, s.145.

[3] Isto, s. 57.

[4] Nikolaj. J. Danilevski, „Rusija i Evropa“, s. 111.

[5] Darko. R. Đogo „Rusь“, s.317.

[6] B. Kuljanin, „Rusija i evroazijska ideja“, s. 110.

[7] https://standard.rs/2022/11/08/ruski-revans-borba-za-buducnost-4/

[8] M. Jovanović, „Srbi i Rusi 12-21. vek (istorija odnosa),s.50.

[9] Ilarion Troickiй, «Preobraženie duši», Institut russkoй civilizaciii, Moskva, 2012, s.12.

[10] https://stanjestvari.com/2017/03/02/borba-za-srpski-jezik/

[11] https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=TnAwHpt7noI

[12] Branimir Kuljanin, „Istočno pitanje u ruskoj misli 2“, s. 169.

Izvor: Novi Standard